Monthly Archives: June 2016

Tjáningarfrelsi til verndar lýðræði í samfélaginu

Í tilefni pistils: “Takmörkun tjáningar til verndar lýðræði í samfélaginu” (http://www.visir.is/takmorkun-tjaningar-til-verndar-lydraedi-i-samfelaginu/article/2016160629601)

Það eru til réttmætar tálmanir á tjáningarfrelsi.

En tjáningarfrelsið er samt ekki einhver þægileg forréttindi sem við eigum “almennt” að njóta, heldur réttur sem aldrei má skerða nema til verndar tilteknum réttindum annarra og einungis af nauðsyn.

En það er eitt sem virðist ekki alveg hafa komist á hreint í íslensku samfélagi og þó víðar væri leitað: Það er ekki réttur eins eða neins að allir aðrir tjái einungis æskilegar og meinlausar skoðanir.

Tjáningarfrelsið getur ennfremur ekki verið bundið því að umræðan sé geðsleg eða jafnvel málefnaleg, vegna þess að samfélagið þarf að hafa þess kost að útkljá ágreining um ógeðsleg mál einnig.

Yfirvöld geta ekki ákveðið hver sá ágreiningur skuli vera, heldur kemur hann einfaldlega upp í samfélaginu án sérstakra leyfisveitinga eða heimildar. Þá er mikilvægast af öllu að í stað þess að reyna að móta umræðuna í samræmi við eigin þægindastuðul, þá standi yfirvöld vörð um tjáningarfrelsið til þess að samfélagið sjálft, en ekki ríkið, geti útkljáð sinn ágreining í opinni, heiðarlegri umræðu. Eins og fólk sem pælir í pólitík hlýtur að vita, þá er heiðarleiki ekki það sama og kurteisi.

Um leið og sett eru þau lagalegu skilyrði fyrir tjáningu að hún megi ekki vera taumlaus, taktlaus, ókurteis, óþægileg, virðingarsnauð, heimskuleg, hneykslanleg, ónærgætin, óæskileg eða hreint út sagt viðbjóðsleg, þá er tjáningarfrelsið orðið tilgangslaust. Tjáningarfrelsið verður að fela í sér réttinn til orðræðu sem inniheldur allt hið fyrrgreinda. Tjáningarfrelsið er verkfærið sem siðmenntuð samfélög nota til að moka hinn málefnalega flór.

(Til að bregðast strax við fyrirsjáanlegum viðbrögðum: Þetta felur ekki í sér að hömlurnar séu engar. Áður en einhver tekur sig til og finnur dæmi um viðbjóð sem er líka brot á réttindum annarra, þá vek ég athygli á því að í fyrrgreindri upptalningu er ekki að finna brot á réttindum annarra, vegna þess að tjáningarfrelsið veitir ekki réttinn til að brjóta á réttindum annarra. Vonandi er þetta skýrt. Höldum áfram.)

Lýðræðislegt hlutverk tjáningarfrelsisins er fyrst og fremst sá að tryggja að vondar skoðanir sé hægt að ræða opinskátt, þar á meðal af þeim sem vita betur. Sú umræða á sér ekki stað með þöggun, og þá skiptir engu máli hvort þöggunina megi réttlæta lagatæknilega eða ekki: sú nauðsynlega umræða á sér samt ekki stað með þöggun, en hún þarf samt að eiga sér stað. Engin lagarök breyta þeirri staðreynd. Löglegt er ekki það sama og skynsamlegt.

Hótun um lögsókn er hótun.

Jafnvel ef hótun um lögsókn er rökrétt og lögmæt, þá er hún samt hótun, en hótanir sannfæra engan raunverulega heldur eru í reynd tegund af valdbeitingu. Hótanir um beitingu lögreglu- og dómsvalds eru því ekki málefnaleg sókn, heldur málefnaleg uppgjöf. Stundum getur það verið nauðsynlegt að hóta lögsókn, til dæmis ef einstaklingur beitir annan hótunum, eða brýtur á friðhelgi einkalífs einhvers, eða getur spillt rétti annarra til réttlátrar málsmeðferðar; en þá eru það hótanir byggðar á nauðsyn, ekki rökum.

Þá er einnig grundvallaratriði að hótunin sé byggð á raunverulegri nauðsyn til verndar réttinda annarra, en sé ekki bara lagatæknileg afsökun fyrir því að losna við ógeðslega orðræðu. Alveg eins og að þótt lögreglan þurfi að geta beitt líkamlegu valdi við ákveðnar aðstæður, þá á hún einungis að beita því þegar nauðsyn krefur, ekki til að spara sér ómak, sem dæmi.

Hótun um lögsókn er alvarlegt inngrip í tjáningarfrelsið og jafnvel þótt hún geti verið nauðsynleg, þá er hún samt sem áður alltaf alvarlegt inngrip.

Hótanir eru ekki rök.

Í engum málefnalegum umræðum eru hótanir málefnaleg rök. Þegar gripið er til hótana er hótandinn í raun búinn að segja þeim sem hótað er, að þá sé umræðum lokið og málin verði ekki útkljáð út frá því hvað sé satt og rétt, né út frá staðreyndum sem beri að hafa í huga, heldur út frá valdbeitingu. Bann við fordómafullum skoðunum sendir þau einu skilaboð til hinna fordómafullu, að talsmenn umburðarlyndis séu orðnir svo rökþrota og hafi svo vonlausan málstað að verja, að þeir verði að grípa til lögsókna. Þess vegna sannfærir ekkert fordómafullt fólk meira, um að fordómar þess séu réttmætir, heldur en þegar talsmenn umburðarlyndis beita hótunum um lögsóknir frekar en rökum máli sínu til stuðnings.

Það sorglegasta er að þetta er alger óþarfi vegna þess að… í alvöru, lýðræði, mannréttindi, umburðarlyndi og frelsi eru ekki svo vonlausir málstaðir að við talsmenn þeirra eigum í neinum vandræðum með að rökræða þá. Því miður er það hinsvegar þannig að fólk sem ýmist nennir ekki í þá umræðu, telur sig of fínt fyrir hana eða hreinlega treystir sér ekki til að rökstyðja mál sitt, vill frekar fara einhvers konar þöggunarleið.

Tjáningarfrelsi gegn hatursáróðri.

Mikilvægi tjáningarfrelsisins er engin réttlæting fyrir hatursáróðri heldur mikilvægt vopn í baráttunni gegn honum. Það sem skortir á er að það vopn sé raunverulega nýtt af talsmönnum umburðarlyndis og frelsis frekar en ákall um að móta umræðuna beinlínis með lagavaldi.

Ég tek sjálfur virkan þátt í því að vinna gegn fordómum með því að ræða (misdónalega) við fordómafullt fólk, sennilega oftar en er manni hollt. En þessar hugmyndir um að takmarka tjáningu málefnalegra andstæðinga minna hjálpar mér ekki heldur þvert á móti þvælist fyrir og gefur þeim byr undir báða vængi. Þeir fá lítinn frið fyrir mér nema þegar ég þarf að snúa mér í lið með þeim sjálfum til að verja rétt þeirra til að tjá sínar oft á tíðum nautheimskulegu, óþolandi og ógeðslegu skoðanir. Reyndar lendi ég sennilega síðan í því að talsmenn umburðarlyndis saka mig um að verja fordóma, meðan fordómafulla liðið sakar mig um að vera svokölluð “múslimasleikja” fyrir að vera á móti mismunun á grundvelli trúarskoðana, en það ku vera fúkyrði þeirra á meðal ef ég skil rétt.

Markmiðið.

Þegar allt kemur alls snýst þessi umræða um að verja lýðræðið, mannréttindi, umburðarlyndi og frelsi fyrir ágangi afla sem eiga erfitt með að ná sínu fram þegar þessi gildi fá að ráða. En þessi gildi krefjast ekki þöggunar til að bera sigur af hólmi heldur einmitt þvert á móti. Þau stóla fyrst og fremst á opna og heiðarlega umræðu þar sem fólk getur tjáð sig án ótta við hótanir, hvort sem þær eru í formi líkamlegra hótana eða hótana um lögsókn.

Hótum því sem varlegast og sem allra, allra sjaldnast.