Monthly Archives: November 2015

Óheppileg viðhorf opinberra starfsmanna

Nú spyrja sumir hvernig háttvirtur lögreglumaður, Biggi lögga​, dirfist að hafa skoðun á sakamáli sem fallinn er dómur um, en eins og frægt er orðið tjáði hann sig opinberlega um mál þar sem 5 ungir karlmenn voru bornir sökum um að hópnauðga stelpu. Mennirnir voru sýknaðir en Biggi segir samfélagið samt sem áður dæma þá fyrir verknaðinn jafnvel ef hann var ekki talinn nauðgun fyrir rétti.

Svo við spyrjum; hvernig dirfist Biggi?

Svarið er í rauninni einfalt. Biggi lögga er manneskja og borgari þessa lands. Þannig dirfist hann til þess að tjá skoðanir sínar opinberlega. Í sjálfu sér er svarið það einfalt.

En við þetta hafa margir að athuga og kannski eðlilega. Biggi lögga er jú opinber starfsmaður, meira að segja lögga. Þetta hefur verið harðlega gagnrýnt af ýmsum, þar á meðal Sveini Andra Sveinssyni lögfræðingi sem samkvæmt fréttum krefst þess að Biggi verði hreinlega rekinn fyrir orð sín.

Reynum fyrst að skilja kröfuna. Biggi lögga er opinber starfsmaður sem í þokkabót fer með vald í nafni hins opinbera, en sakborningarnir í því máli sem Biggi tjáði skoðun sína á verða að geta búist við faglegum vinnubrögðum af hálfu lögreglunnar, þ.á.m. Bigga löggu, sem er kannski erfitt ef þeir vita fyrirfram að Biggi hafi tiltekin viðhorf og skoðanir á þeim. Ímyndum okkur að Biggi viti hverjir sakborningarnir séu og stoppi þá einn góðan veðurdag við umferðareftirlit. Hvernig á þeim að líða? Við hvers kyns vinnubrögðum eiga þeir að búast af hálfu Bigga? Geta þeir treyst því að vinnubrögð hans séu fagleg?

Það má alveg bera virðingu fyrir þessu sjónarmiði þótt krafan um að Biggi verði hreinlega rekinn hljóti að þykja heldur grimm.

En spyrjum þá ennfremur að því hvernig sama dæmi liti út hinsegin; hvað ef Biggi hefði sleppt því að tjá sig? Hefði hann ekki samt sem áður sömu viðhorf og skoðanir? Myndu sýknaðir sakborningar ekki jafn líklega verða fyrir barðinu á ófaglegum vinnubrögðum vegna viðhorfa og skoðana Bigga?

Tjah, jú. Reyndar mætti færa rök fyrir því að það væri meira að segja líklegra, vegna þess að ef Biggi lögga tjáði ekki sín viðhorf væri mun ólíklegra að hann upplifði nokkurn tíma ólík viðhorf en sín eigin. Það er jú viðhorfið sjálft sem menn óttast væntanlega að hafi þessi neikvæðu áhrif á faglegu vinnubrögðin en ekki sú staðreynd að þau hafi verið tjáð, jafnvel ef opinberlega.

Fólk virðist stundum hafa mjög óholla mynd af hinum opinbera starfsmanni. Eins og ef opinberir starfsmenn hreinlega njóti ekki mannréttinda á borð við tjáningarfrelsi eða friðhelgi einkalífs. Sú hugmynd er líklega tengd öðrum alvarlegum misskilningi; að við eigum að geta búist við einhvers konar yfirnáttúrulegum eiginleikum sem útiloka sjálfsagða mannlega bresti, t.d. þann að hafa takmarkaða sýn af heiminum og sennilega alls kyns bölvanleg viðhorf. Lögreglumenn, kennarar og aðrir opinberir starfsmenn eru hinsvegar ekki yfir mannlega bresti hafnir og við gerum engum greiða með því að hunsa þá staðreynd. Þvert á móti verðum við að gera ráð fyrir því ef vel á að fara.

Fagleg vinnubrögð lögreglu og kennara verða nefnilega ekki tryggð með skoðanakúgun, heldur með faglegum ferlum sem búið er undir með aðhaldi og mótvægi af einhverri sort. Í tilfelli lögreglunnar getum við tryggt það með sjálfstæðu eftirliti með störfum og starfsháttum lögreglu, sem dæmi. En ef við ætlum að tryggja fagleg vinnubrögð lögreglumanna og kennara með því að meina þeim að hafa óheppileg viðhorf, þá skulum við bíða þar til vélmenni hafa tekið við löggæslu og kennslu, því að krafan um hinn heilaga opinbera starfsmann sem ekki hefur óheppileg viðhorf er einnig krafa um hinn opinbera starfsmann sem ekki er mennskur.