Umræðan um meðferðarúrræði

Þá er annasöm vika að baki í vetrarfríi og pólitík og ekki nema rétt að ég komi með blogg uppfærslu eftir þá síðustu sem ýmist var “spot-on” og “talað eins og úr mínu hjarta” eða málaði “starfsmenn SÁÁ [sem] ófreskjur” eftir því hvort viðkomandi las pistilinn, hver las pistilinn og hverjum fólki fannst ég vera að lesa pistilinn.

Mig langar að þakka öllum þeim sem hafa sýnt mér, málefninu og umræðunni stuðning. Viðtökurnar voru ótrúlegar; fjölmiðlar birtu vel valdar setningar, fjölmargt fólk hafði samband og lýsti reynslu sinni, fagaðilar vísuðu á fræðsluefni, margir urðu sjóðbrjálaðir bæði með og á móti en umfram allt þá var nauðsynleg umræða tekin um málefni sem snertir fáa mikið.

Það sem kom mér líklega mest á óvart var hvað það höfðu margir samband við mig sem sjálfir höfðu reynt að koma fram með gagnrýni eða ný sjónarhorn á meðferðarmál en treystu sér ekki til að tala undir nafni af ótta við viðbrögð félaga sinna og ‘hagsmunagæsluaðila’.
Kurteisara, menntaðra og reyndara fólk en ég hefur gagnrýnt fyrirkomulag fíknmeðferðar á Íslandi og mætt þrálátri mótstöðu við að kynna hugmyndir sínar. Sjá t.d. hér “vilja kynskipta áfengismeðferð” og viðbrögð SÁÁ vegna fræðslustarfs Rótarinnar.

Stór hluti af tregðunni við að taka umræðuna opinberlega er ótti við að umræðan um neikvæðu þættina eyðileggði það jákvæða starf sem búið er að vinna í málaflokknum, en enn aðrir álitu gagnrýnina vera skaðlega árás sem þyrfti að þagga niður með því að höfða til flokksaga eða meirihlutaaga og biðla til Halldórs eða einstakra fulltrúa borgarmeirihlutans að hafa stjórn á mér. (Sem er auðvitað vitavonlaust verkefni eins og mamma veit.)
Í Pírötum talar hver fyrir sig út frá stefnu flokksins og frekar hefð fyrir ‘and-taumhaldi’ / sjálfsábyrgð og aaaafskaplega litlar líkur á að borgarmeirihlutinn falli yfir gagnrýni mín eða annarra Pírata á takmörkuð meðferðarúrræði og galla þeirra fáu lausna sem nú þegar eru í boði.

Ég tek mark á þeirri gagnrýni á pistilinn minn að ég hafði ekki í huga þegar ég ritaði hann, og vildi vekja aðra pólitíkusa sem bera ábyrgð á málinu og ná eyrum þeirra sem vilja úrbætur í meðferðarmálum, að mögulega væru einhverjir í hópi lesenda sem þyrftu á hjálp að halda sem þeir myndu nú ekki sækja vegna minna orða. Það myndi ég aldrei vilja gera en ég get ekki samþykkt að umræðan um meðferðarúrræði hræði frekar en fræði og því sé betra að þegja til öryggis. Sjá hér hvernig konur fara í meðferð.

Vantraustið hjá þeim verst stöddu er staðreynd og varð ekki vegna til vegna minna orða heldur þeirra eigin reynslu – skortur á trausti gerir það að verkum að veikt fólk sem þarf hjálp fær hana ekki og skortur á gagnrýninni umræðu verður til þess að lítið sem ekkert gerist í úrbótum. Á þessum möguleika tek ég mark og átta mig á ábyrgðinni en þeir sem vilja upplýsingar um meðferðarúrræði fyrir konur eru hvattir til að leita sér upplýsinga m.a. hjá Rótinni félagi um málefni kvenna með áfengis- og fíkniefnavanda eða hér kvennameðferð SÁÁ.

Væri ég atvinnupólitíkus í öðrum flokki hefði ég mögulega skrifað varfærin pistil með ítrekuðum fyrirvörum þar sem ég gætti þess að hlaða núverandi meðferðaraðila lofi fyrir allt sitt óeigingjarna starf og haft vit á að styggja ekki samheldinn hagsmunaaðila eða mögulega kjósendur með því að setja óvægið fram þær óþægilegu fréttir sem berast frá fagaðilum, fjölskyldum og sjúklingum um það hvernig fíknum líður.

Gamall vinur með áratugareynslu í SÁÁ og AA sem á þeim margt að þakka sagðist hafa upplifað gagnrýnina eins og á barnið sitt eða náinn fjölskyldumeðlim sem hefði klúðrað einhverju. Hann vissi alveg að viðkomandi ætti skilið að heyra það en viðbrögðin hefðu óvænt verið tilfinningaleg, líklega vegna þessara traustu banda sem myndast milli fólks í ferlinu og félagsstarfinu. Þetta samband var nokkuð sem mjög margir töluðu um sem höfðu fleiri en eina meðferð að baki og er partur af því sem ég sýni meiri skilning í dag, en tengslin eru að sama skapi hluti af vandamálinu og því hvernig er tekið á endurteknum skýrslum og vitnisburðum sem staðfesta vandamál með samgang unglinga og fullorðinna innan sömu meðferðarstofnunarinnar, en allir aðilar virðast sammála um að miklar úrbætur þurfi í meðferðarúrræðum fyrir unglinga.

Sumir hafa mótmælt gagnrýninni og vitnisburðum vegna þess að þeir sjálfir (og hlutfallslega margir) hafi fengið lausn á sínum vanda í gegnum hefðbundið meðferðarúrræði SÁÁ og ekki upplifað vandamál í kringum það. En ákveðnir hópar halda áfram að lenda utangarðs í kerfinu þó frásagnirnar séu dregnar í efa og menn takist á um hvort og hvernig eigi að taka á málinusjá td öryggi kvenna í meðferð.
Hverjum á að trúa? -þeim sem úrræðin virka ekki fyrir og fólkinu sem aðstoðar þann hóp, eða þeim sem þó hjálpa mörgum í nútíð og ná góðum árangri á eigin og alþjóðlega mælikvarða.*með fyrirvara um takmarkað úrval birtra rannsókna.

Ég var spurð af hverju ég hefði ekki farið fyrirfram í heimsókn á Vog til að kynna mér ástandið og þakka fyrir að ég gerði það ekki heldur talaði frá hjartanu, því annars hefði ég líklega komið til baka pollróleg yfir að við værum nú bara í ótrúlega góðum málum – svona á alþjóðavísu og pottþétt samkvæmt höfðatölureglunni.

Á miðvikudaginn þegar bloggið birtist fékk Halldór borgarfulltrúi okkar Pírata boð um heimsókn upp á Vog til að fá kynningu á starfseminni og á fimmtudaginn var mér boðið með, sem ég að sjálfsögðu þáði enda bæði ljúft og skylt að kynna mér málið frá öllum hliðum og gefa þeim tækifæri að leiðrétta ef ég hef fengið rangar upplýsingar eða farið með rangt mál (dæmin um 13 ára börn á Vogi eru sem betur fer fá).

Heimsóknin var áhugaverð og vel tekið á móti okkur af Arnþóri, Valgerði, Þóru og fleira góðu fólki sem sýndi okkur húsnæðið og átti við okkur gott samtal þar sem nær allir fókusuðu á að uppfræða okkur og eiga heiðarlegt samtal frekar en að reyna að reka ofan í mig ‘rangfærslurnar’ sem voru fyrst og fremst það að ástandið sé orðið mun betra núna en það var, kvennameðferð sé i boði og ástandið ekki svona slæmt þrátt fyrir biðlista og skort á peningum. SÁÁ býður upp á ákveðna kvennameðferð frá 1995, en hún fer fram í blönduðu umhverfi og þyrfti að mínu mati að vera enn sérhæfðari því við SÁÁ leggjum líklega ekki sama skilning í hvað sérsniðin meðferðarúrræði fyrir konur þýði.

Skoðandi tölfræðina er nánast að maður komist að þeirri niðurstöðu að ekkert vandamál sé til staðar; 50% sjúklinga fara í eina meðferð og koma ekki aftur á meðan einungis 3% hafa farið í 10 meðferðir eða fleiri. Er það ekki bara gott mál? Svona miðað við hvað ríkið leggur í málaflokkinn og veitir t.d. innan við 10% af tekjum áfengisgjaldsins í meðferðarúrræði en eyðir svo enn hærri upphæðum í aðrar afleiðingar áfengis- og vímuefnaneyslu sbr. áætlanir um tugi milljarða í samfélagslegan kostnað.
Velgengni skal lofa og SÁÁ má vel fagna þeim árangri sem hefur náðst, en ég veit ekki hvort það er vanþakklæti af mér að búast við enn betri frammistöðu miðað við að Ísland trónir á topp 10 nær allra velmegunarmælikvarða.

Vogur er stærsta afvötnunarsjúkrahús landsins og þar dvelja menn að meðaltali í 10 daga í afeitrun áður en þeir fara í eftirmeðferð (á Staðarfell eða Vík) eða í meðferð á göngudeild. Nær allir fara í gegnum afvötnun sem hluta af meðferðinni (þó einhverstaðar sýni tölur að um fjórðungur er allsgáður við komu) en á staðnum eru einmennings og tveggja manna herbergi og sérstakar álmur fyrir karlmenn, konur og unglinga.

Allir deila mötuneyti, smók og almannarými saman milli þess sem fólk sækir tíma í viðeigandi meðferðarprógrammi en það er partur af sýn meðferðaraðilans til fíknarinnar – að allir séu jafnir frammi fyrir vandamálinu fíkn og í grunninn að takast á við vandamál með sama eðli sem sé hægt að nálgast á sama hátt.

Þessi nálgun að sjúkdómurinn fari ekki í manngreinarálit vegur þungt í samheldni og samhjálp þeirra sem eru saman í meðferðarhópum á Vogi. Milli dagskrárliða í meðferðinni og á matmálstímum þá umgengst fólk (eðlilega) hvert annað óháð því hvort það deilir meðferðarlínu, en ég hef heyrt mikið talað um þessa nánd sem tvíeggja sverð með stóra kosti og galla sem dreifist mismunandi á þátttakendur. Í samskiptum þeirra sem séu samankomnir til að hefja vímulaust líf sé fólk misvel í stakk búið fyrir þessa nánd og því miður einhverjir sem misnota traustið. Til marks um þetta eru endurteknir vitnisburðir kvenna og karla sem hafa byrjað sambönd við þessar aðstæður þegar viðkomandi vissi vel að honum sjálfum væri fyrir bestu að einbeita sér að eigin bata og vilja meina að þeim hefði verið fyrir bestu að geta valið meðferð eingöngu með fólki af sama kyni.
Grein Harkaðu af þér – fyrri hluti

Menn líta þetta vandamál mjög mismunandi augum því svarið við þessum ábendingum var að það væri jú vissulega erfitt að ætla að hafa áhrif á það hvort fólk sé að kynnast í blönduðum rýmum og enn síður hvað gerist síðar eftir að báðir eru komnir út af stofnuninni. Fjölmargir hafa gagnrýnt að þessi blöndun í “kvennameðferð” þjóni alls ekki öllum og gangi gegn þeirri stefnu að skapa skjól fyrir þá sem eru að vinna sig út úr ofbeldi og áföllum.

Sumar konur og sumir karlmenn eiga einfaldlega ekki heima í blönduðu umhverfi í þessu viðkvæma ferli en lausnin hefur vikið fyrir hagkvæmnissjónarmiðum – það er ekki til peningur í aðskilda meðferð – en málið er ekki síður spurning um áherslur og sýn á sjúkdóminn sem arfgengan líffræðilegan sjúkdóm eða afleiðingu af áföllum, ofbeldi, misnotkun eða annarra þátta.

Munurinn á sókn kynjanna í meðferðarúrræði er óskýrður en 4,4% kvenna og rúm 10% karlmanna hafa leitað í fíknmeðferð. Mögulega má finna skýringar í því að konur neyta meira af geðlyfjum og fá meira útskrifað hjá læknum, en miðað við þær upplýsingar sem berast frá fagaðilum er vandamálið líka dulið og veikar ungar konur veigra sér frekar við að leita sér aðstoðar hvort sem er um að ræða skaðaminnkandi úrræði eða meðferðir við fíkn.

Varðandi þá fullyrðingu mína og annarra að ungar stúlkur og konur kynnist ofbeldismönnum í meðferð þá var það staðfest fyrstu hendi í viðtalinu í Íslandi í dag á fimmtudaginn en ég fékk líka skilaboð á netinu frá konum með sömu sögu. Einn viðmælandinn sagðist hafa kynnst tveimur mönnum í meðferð á Vogi sem síðar áttu eftir að beita hana ofbeldi en viðkomandi talaði um að viðkomandi hefði misnotað það traust og nánd sem hafði myndast í meðferðinni.

Við spurðum í heimsókninni m.a. að því hvernig væri tekið á því ef fólk kvartaði yfir áreiti frá öðrum sjúlingum og var sagt að slíkt væri gerðist sjaldan en þá nyti sá sem kvartaði vafans. Ég spurði hvernig væri tekið á ef það kæmu upp slagsmál eða nauðganir og var tjáð að slíkt mál hefði aldrei(!) komið upp frá því Vogur tók til starfa sem verður að teljast einstakt afrek á heimsvísu.

Í eftirmeðferð fyrir konur deila konur húsnæði að Vík með rosknum karlmönnum, en aðstaða á Staðarfelli hentar ekki fyrir þá sem eru komnir af léttasta skeiði en á næstu misserum er fyrirhugað að byggja sérstakt húsnæði sem á að hýsa meðferðarheimili fyrir konur eingöngu en meðferðin mun byggja á núverandi kvennameðferð SÁÁ og ekki ráðgert að setja upp meðferð með kynjaðan vinkil sem tekur sérstaklega á úrvinnslu áfalla líkt og sérfræðingar erlendis hafa mælt með.

Ég skil vel hættuna á hræðslu við blandaða fyrirkomulagið þar sem kynin finna sig misvel, en flestir sjúklingar eru bara “venjulegt fólk” sem og brýn þörf sé á peningum í byggingu sérstaks meðferðarhúsnæðis sem gerir kynskipta (og aldursskipta) meðferð mögulega og fleiri fagaðilum sem komi að meðferðarmálum sem bjóði upp á heildstæða meðferð fyrir fólk sem þarfnast sérstakrar úrvinnslu á áföllum samhliða því sem er tekið á fíkninni og öðrum þáttum sem spila sálrænt og félagslega inní þegar vímuefnaneysla fer úr böndunum.

Kjarninn í gagnrýni minni (og margra annarra) er þessi:
– meðferðarúrræði á Íslandi eru of fá og einsleit. Hið opinbera þarf að leiða stefnumótun í málaflokknum í samstarfi við fagaðila.
– unglingar með vímuefnavanda þurfa sérúrræði þar sem er líka tekið á félagslegum vandamálum og fjölskylduaðstæðum. Unglingar í afvötnun ættu ekki að umgangast fullorðna í sömu stöðu.
– Yfirvöld vinni með meðferðaraðilum í að skoða ábendingar um úrbætur, sér í lagi með tilliti til sérstakra og aðskilinna meðferðarúrræða fyrir unglinga, konur, þolendur ofbeldis og kynferðisbrota.
– Yfirvöld vinni að leiðum með meðferðar- og heilbrigðisaðilum til að veita þeim sem þurfa endurteknar meðferðir úrræði sem byggja á skaðaminnkandi nálgunum og velferðarsjónarmiðum.
– Ríkinu ber skylda til að setja pening í málaflokkinn og auka markvisst úrval meðferðarleiða t.d. mætti leita til fleiri innlendra og erlendra sérfræðinga í málaflokknum.
– Einkaaðilinn SÁÁ er núna lykilaðili í allri fíknmeðferð landsins og hefur yfir að ráða einstæðu gagnasafni sem, að öllum persónuverndarsjónarmiðum uppfylltum, gæti gefið fræðimönnum (meta) gögn til dýrmætra rannsókna. Mér þykir eðlilegt að þjónustusamningur ríkisins tryggi að háskólasamfélagið, bæði félagslegir, sálfræðilegir og læknisfræðilegir sérfræðingar starfi með meðferðaraðilum að framþróun og gæðaeftirliti í meðferðarmálum.

Við Píratar höfum boðið fulltrúum SÁÁ að kynna og ræða starfsemi sína á fundi um meðferðarmál nú í nóvember sem þau hafa þegið – en meira um það þegar fundartími hefur verið negldur.

Blauta meðferðartuskan

Ég er fulltrúi Pírata í Mannréttindaráði Reykjavíkurborgar, að vísu áheyrnarfulltrúi þar sem við fengum ekki nema 5,9% atkvæða, en þar sem við erum fullir þátttakendur í meirihlutanum hafa áheyrnarfulltrúar Pírata (og VG) jafnan rétt til að móta meirihlutaákvarðanir og þannig tryggja áheyrnarfulltrúarnir okkar að Pírataáherslurnar skili sér inn í ráð borgarinnar.

RáðhúspontanVið sem skipuðum 5 efstu sætin á lista Pírata skiptum setu í ráðum á milli okkar; borgarfulltrúinn Halldór er jafnframt formaður Stjórnkerfis- og lýðræðisráðs, tómstundafræðingurinn Þórgnýr er formaður Íþrótta- og tómstundaráðs, og svo við áheyrnarfulltrúarnir, ég í Mannréttindaráði, Arnaldur í Skóla- og frístundaráði, Kristín Elfa í Velferðarráði og Sigurborg í skipulaginu, fyrir utan fulla (en allsgáða) fulltrúa okkar í hverfisráðum Miðbæjar og Breiðholts.

Fundir ráðanna eru mjög mismunandi eftir verksviði en öll eigum við það sameiginlegt að fá reglulega kynningar inn á fundi þar sem við, fulltrúar flokkanna, fáum nánari upplýsingar um þau mál sem okkur og ráðið varðar.

Síðustu tvo fundi Mannréttindaráðs höfum við fengið aðila í heimsókn sem hafa fært óvanalega sláandi fréttir og í gær bókstaflega leið mér eins og við hefðum fengið blauta upplýsingatusku í andlitið.

Fyrri heimsóknin var frá fulltrúum “Frú Ragnheiðar” sem fengu mannréttindaverðlaunin Reykjavíkur í ár en við Píratar tilnefndum verkefnið (nafnlaust) sem svo var valið og viljum styðja það með ráði og dáð, enda skaðaminnkunarnálgunin grunnatriði í okkar nálgun til félagslegra vandamála.
Frú Ragnheiður er unnin af sjálfboðaliðum undir merkjum Rauða krossis en á heimasíðu þeirra segir “Frú Ragnheiður er verkefni sem byggir á skaðaminnkun og hefur þann tilgang að ná til jaðarhópa samfélagsins, t.d. útigangsfólks, heimilislausra og fíkla, og bjóða þeim skaðaminnkandi þjónustu og almenna heilsuvernd, án fordóma eða kvaða, í þeirra nærumhverfi.”

Í kynningu þeirra kom meðal annars fram hversu erfitt þjónustuþegarnir eiga með að treysta kerfinu og meðferðaraðilum almennt. Gagnrýni um skort á úrræðum er að finna víða og hún beinist að stórum hluta að SÁÁ (og AA) sem hefur setið undir ytri og innri gagnrýni meðal annars frá eigin kvenfélagi sem sagði sig úr samtökunum ekki síst vegna andstöðu SÁÁ við sérstök meðferðarúrræði fyrir konur. Á Vogi gerist það ítrekað að konur sem eru þolendur heimilisofbeldis eða kynferðisofbeldis lendi í meðferð með mönnum sem hafa beitt þær ofbeldi og þurfa jafnvel að verja sig þar fyrir áreiti og ágangi manna þegar þær þurfa öryggi og skjól. Á Vogi byrja líka of mörg ofbeldissambönd þegar orka sjúklinganna ætti að fara í eigin bata.

Sérstaklega var nefnt að ungar stúlkur sem eru heimilislausar og í fíkn leita sér síður aðstoðar og leggja ekki í að leita til meðferðaraðila, meðal annars vegna þess að meðferðarúrræðin gera jafnvel illt verra, ferlið niðurlægjandi og blandaðir hópar koma þeim í kynni við enn verri félagskap og skaðleg ástarsambönd.

Á fundi mannréttindaráðs í dag komu fulltrúar frá Rótinni, félagi kvenna með áfengis og vímuefnavanda og fluttu á ný sláandi fréttir um nákvæmlega sama vandamál og kynntu fyrir okkur nýútgefinn bækling fyrir þolendur ofbeldis “ef fjölmiðlar hafa samband“.

Í kjölfarið lagðist ég í rannsóknarvinnu til að leita að gögnum um margt af því sem þar kom fram en ástandið er þannig að ákveðnir menn virðast sitja um unglinga og berskjaldað fólk á þessum viðkvæma tíma, þegar þær eru að leita sér hjálpar, en í fyrra dó ung kona eftir að hafa verið táldregin af eldri manni sem vissi mætavel um aðstæður hennar en hélt engu að síður að henni áfengi í ’tilhugalífinu’.
Nokkrum mánuðum fyrr hafði birtist fréttin “Siðblindir menn sem sitja um berskjaldaðar konur” en við erum ekki bara að tala um konur sem er verið að táldraga heldur BÖRN. (já, blessuð BÖRNIN!)
13 ára stúlkubörn eru sett í áfengis og vímuefnameðferð á “jafningjagrundvelli” með fullorðnum sem þýðir að þarna sitja börn í veiku ástandi og deila sorgum sínum með dæmdum ofbeldismönnum (sumir fá að ljúka afplánun í meðferð), og þær eiga jafnvel að deila af sér og ræða erfið mál við slíka “sálusorgara”. Olnbogabörn, samtök aðstandenda ungmenna með áhættuhegðun hafa margsinnis bent á þetta ástand sem og skort á meðferðarúrræðum.
Þess má geta að Rótin var stofnuð eftir að SÁÁ “slátraði” sínu eigin kvenfélagi, sú saga er listuð annarstaðar á internetinu en þessar fréttir hafa borist lengi m.a. hér frá 2014 “Ofbeldismenn hafa aðgang að veikum konum í meðferð” og hér í skýrslu frá Dómsmálaráðuneytinu 2001 þar sem segir að vændissalar/dólgar útvegi sér vændiskonur í meðferð á Vogi. (skýrslan í heild, sjá bls. 42)

Nú hef ég talað við vini mína sem hafa farið í gegnum meðferðir og þeir segja allir sömu söguna. Hjá SÁÁ virðist lítill skilningur fyrir því að þetta ‘grooming’ sé vandamál og því að ungar stúlkur þurfi GRIÐARSTAÐ í fíknmeðferðinni í stað þess að vera bornar fram sem meðlæti í hópmeðferð fólks með allrahanda bakgrunn, vandamál og þarfir.
Sjá hér lokaverkefni um meðferðarúrræði og upplifun ungs fólks af þeim. þar sem krakkarnir segja meðal annars “Ég kom inn sem sprautufíkill og var í meðferð með tölvufíkli, það meikar ekki sens, hann á ekki að þurfa að kynnast því sem ég var í” og annar segir “það var geðveikt að heyra sögurnar af harðari efnum, ég kom út með það markmið að prófa öll efnin sem hafði verið að tala um.”

Meðferðarúrræðin miðast nær öll við miðaldra fólk/karlmenn og hvorki Innanríkisráðuneytið né SÁÁ hefur tekið ofbeldis- og áfallaúrvinnslu inn í meðferðarúrræðin sem er afleitt. Rannsóknir sýna aftur og aftur að það eru gríðarlega sterk tengsl á milli fíknar og þess að vera þolandi (og gerandi) ofbeldis.
Fíknin verður ekki tekin úr sambandi við manneskjuna sjálfa og aðstæður hennar, en samt nota menn enn sama gamla 12 spora kerfið og ætlast til þess að fólk leggi sálarheill sína í hendur æðri máttarvalda og það sé lausnin fyrir alla; krabbameinssjúklinga í niðurtröppun af verkjalyfjum, heimilislausar stelpur í dópsamböndum, unglingsstráka í kanabisþunglyndi, útigangsfólk og menn að ljúka afplánun.

Innanríkisráðuneytið hefur ekki viljað taka tillit til áfalla og ofbeldis í þeim meðferðarúrræðum sem ríkið býður uppá þrátt fyrir að 80% kvenna sem fara í meðferð hafi verið beittar ofbeldi. Það á semsagt að taka á fíkninni án þess að taka á sálarheill manneskjunnar sjálfrar – svona fyrst það er ekki hægt að láta bara einkasamtök og sértrúarsöfnuði um að sinna þessari samfélagsþjónustu eftir eigin aðferðum.
Umboðsmaður barna hefur ítrekað og árangurslaust sent Innanríkisráðuneytinu erindi og kvartað yfir skorti á úrræðum fyrir börn með andleg vandamál, ástand sem hann kallar mannréttindabrot gegn börnum. (sjá svar ráðuneytisins á síðunni – hah!)

Í ár var skorin niður aðstoð við gerendur kynferðisofbeldis á Litla-Hrauni og utan fangelsa fá kynferðisbrotamenn og barnaníðingar ekki lengur sérstaka meðferð. Þess má geta að íslenskir fangar eru “Evrópumeistarar í endurkomum í fangelsin með yfir 50% endurkomutíðni á meðan önnur Norðurlönd eru með um 16% endurkomutíðni”. Núverandi fyrirkomulag þessara mála er farið að smita út frá sér og búa til vítahring sem kostar mannslíf. Sjá hér samantekt á “þjónustu” fyrir áfengis og fíkniefnaneytendur, skýrsla frá 2005.

Það vantar sárlega betur menntað fólk og eru miklar vonir bundnar við nýtt diplomanám við HÍ sem byrjaði nú í haust, en flestir núverandi meðferðarfulltrúar hafa að baki einungis 300 kennslustundir í ‘meðferðarfræðum’ og er oft á tíðum fólk sem hefur sjálft náð að sigrast á fíkninni en hefur litla sem enga skólagöngu að baki eða faglega þekkingu á sálgæslu og ráðgjöf. Eins og gefur að skilja þurfa unglingar sérstaka nálgun og sérmenntað fólk, þó velviljaðir ‘sponsorar’ hjálpi mörgum og séu allir af vilja gerðir þá geta þeir aldrei komið í staðinn fyrir hjálp sem er sniðin að þörfum mismunandi hópa í stað nálgunarinnar “allir á sömu snúruna”.

Eftir að hafa kynnt mér ummæli framkvæmdastjóra SÁÁ um baráttu kvenna innan samtakanna til að fá sérstök meðferðarúrræði fyrir konur er ég farin að efast um heilindi samtakanna til að taka á vandamálinu. Afneitunin minnir meira á hagsmunagæslu en vanþekkingu.

Ástandið í þessum málaflokki er óboðlegt með öllu, en viðbjóðslegt* sinnuleysi ráðuneytis og SÁÁ gagnvart þessu manngerða vandamáli er farið að líkjast kerfisbundinni misnotkun. Ummæli formanns SÁÁ um úrbætur á aðstöðu kvenna á Vogi hafa sýnt furðulega harkaleg viðbrögð við réttmætum ábendingum og óskiljanlega mótstöðu við að taka á vandamálinu.

Sem Íslendingur hallast ég yfirleitt fyrst að því að ástæðan fyrir því að ekkert gerist sé vanhæfi en viðbrögð SÁÁ við umkvörtunum er farið að minna á viðbrögð SÞ við því að friðargæslan stundaði mansal (sem hún gerði) eða viðbrögð Kaþólsku kirkjunnar við orðrómi um óeðlileg sambönd presta og kórdrengja (sem var til staðar). Það er eitthvað stórkostlegt að þegar vandamál af þessari stærðargráðu fær ekki bara að líðast óáreitt heldur er varið með kjafti og klóm.

Mér líður eins og ég hafi verið slegin með blautri tusku, orðin drullufúl fyrir hönd krakkanna og farin að teikna upp aðgerðir til að nota pólitíkina til að gera eitthvað í málinu meira en veita þeim verðlaun og styrki -sem þó er gott fyrsta skref.

– svo við getum stutt ykkur sem vinnið að mannréttindamálum langar mig að hvetja ykkur að fylgjast með og sækja um styrki frá mannréttindaráði þegar þeir eru auglýstir, en þeir eru veittir tvisvar á ári og er tekið á móti umsóknum í Mars og September.

Markmiðið með styrkjum mannréttindaráðs er að styðja við hvers kyns sjálfsprottið starf, starfsemi frjálsra félagasamtaka og framtak einstaklinga á sviði mannréttinda sem stuðlar að farsælli þróun borgarsamfélagsins, jafnræði borgarbúa og fjölbreytilegu mannlífi. Að sama skapi að styðja við hvers konar starf sem vekur athygli á eða stendur vörð um grundvallarréttindi borgarbúa.
Reglur um styrki mannréttindaráðs

*já, mér finnst þetta viðbjóðslegt sinnuleysi
** ég biðst velvirðingar á því að setja AA og SÁÁ frjálslega undir sama hatt, annað er 12 spora kerfið og hitt afeitrunarmeðferð/meðferðarstofnun en náin tengsl eru á milli þessara aðila og því erfitt fyrir utanaðkomandi að átta sig á mörkunum þar sem AA fundir eru m.a. haldnir á Vogi.
Hér er viðtal við  í Stephanie S. Covington meðferðarsérfræðing sem segir faglega nákvæmlega það sama og ég segi dónalega hér að ofan.

Stefna Pírata í vímuefnamálum:
– Velferðar og forvarnarmál
– Mannúðleg fíkniefnastefna
– Fíkni- og vímuefnastefna í innra kosningakerfi flokksmanna (allir flokksmenn koma að stefnumótun og kjósa um stefnuna)

Tímabært að skoða kosti og galla Borgaralauna

1. maí er dagur til að fagna framlagi verkalýðshreyfingarinnar, baráttu hennar og afrekum í gegnum árin. Stéttarfélög hafa eflt verkalýðinn til muna og gefið okkur 40 tíma vinnuviku og 8 klst vinnudag, en í dag hafa hnattvæðing og tækniframfarir heft getu stéttarfélaga til að knýja fram betri kjör.

Samkvæmt skýrslu frá Oxfordháskóla 2013 og nefnist „Framtíð atvinnumála: Hversu viðkvæm eru störf gagnvart tæknivæðingunni?” eru miklar líkur á að helmingur allra starfa í Bandaríkjunum hverfi vegna tækniframfara. Samkvæmt höfundum eru störfin sem eru í mestri hættu láglaunastörf sem krefjast lítillar þekkingar. Allt bendir til að fjölgun nýrra starfa mun ekki halda í við þau sem tölvur og vélmenni taka yfir. Mikill þrýstingur á bótakerfi hins opinbera mun kalla á skilvirkari velferðarkerfi.

Ljóst er að hægt er að líta á þessa þróun sem mikla ógn við núverandi samfélagsuppbyggingu og ríkjandi hugmyndafræði. Spurningin er hvernig við ætlum að bregðast við þessari þróun. Munum við nota mikilvægan tíma okkar og orku í að spyrna við óhjákvæmilegri þróun til þess eins að viðhalda úreltri hugmyndafræði eða munum við líta á þessa þróun sem tækifæri til að byggja öðruvísi framtíð?

Nú þegar að sjálfvirkni starfa fer ört vaxandi er tímabært að skoða nýjar lausnir en ein sú hugsanlega er skilyrðislaus grunnframfærsla eða einfaldlega, borgaralaun.

Borgaralaun er hugmynd að kerfi sem ætlað er að leysa almannatryggingakerfið af hólmi eða í það minnsta einfalda það verulega og gera það skilvirkara með því að minnka skriffinsku og eftirlit. Þetta er framkvæmt með því að greiða hverjum og einum borgara fjárhæð frá ríkinu óháð atvinnu eða öðrum tekjum. Þessi upphæð er hugsuð sem grunnframfærsla til að tryggja efnahagslegu og félagslegu réttindi borgara landsins.

Thomas Paine hélt því fram að „jörðin, í sínum náttúrulega ham er, og verður alltaf, sameiginleg eign allra jarðarbúa.“ Paine vildi meina að allir, hvort sem þeir væru ríkir eða fátækir, ættu að fá greiddan arð af sameiginlegum auðlindum landsins. Þessi arður eða laun væru eðlilegur og meðfæddur réttur allra borgara. Paine sagði “Það er ekki góðgerðarstarfsemi, heldur réttindi, ekki ölmusa heldur réttlæti, sem ég tala fyrir.”

Borgaralaun gætu jafmframt, með útrýmingu fátæktar minnkað glæpi, eflt heilbrigði, menntun, lýðræðisþátttöku, sjálfstæði og nýsköpun og myndi hafa þau áhrif að valdefla verkalýðinn á einstaklingsgrundvelli. Getan til að segja „nei“ við vinnuveitenda hefði t.d. óneitanleg áhrif á hlutdeild verkalýðsins í hagnaði fyrirtækja með betri launum, starfsskilyrðum, hlunnindum o.fl. En tilraunir með borgaralaun víðsvegar um Norður-Ameríku sýna jafnframt að atvinnuþátttaka, og því mannauður atvinnulífsins, eykst eins og kemur fram í þingsályktunartillögu Pírata um að kostir og gallar þessa möguleika skuli skoða á Íslandi.

Það er orðið tímabært að rannsaka hvort að yfirvofandi atvinnuleysi sé yfir höfuð eitthvað til að óttast.

Að daðra við fordóma

Óttinn við hið óþekkta er góður eiginleiki hjá hinum ýmsu dýrategundum. Dýrategundir sem hafa ekki heilbrigðan skammt af vantrausti gagnvart mögulegri ógn lifa ekki mjög lengi í breytilegu umhverfi. Dódó fuglinn dó út mjög fljótlega eftir að maðurinn varð hans var. Margar dýrategundir í Ameríku eru taldar hafa dáið út af því að þær kunnu ekki að varast manninn á meðan dýrategundir í Afríku sem þróuðust með manninum lifðu af. Vantraust, óttinn við hið óþekkta, hefur líka annað nafn; fordómar. Í tilviki Dódó fuglsins og ýmissa annara dýrategunda þá hefðu aðeins meiri fordómar mögulega komið í veg fyrir að þær hefðu dáið út.

Af ofangreindum ástæðum dreg ég þá ályktun að fordómar geti bara verið mjög góðir.

En rétt eins og of litlir fordómar geta verið slæmir fyrir afkomu dýrategunda, þá geta of miklir fordómar verið álíka lamandi. Seinni heimsstyrjöldin er eitt nýlegasta dæmi þess hvernig fordómar geta farið með mannleg samfélög. Lög gegn samkynhneigðum í ýmsum löndum eru nýlegri dæmi. WWII og samkynheigð eru auðveld dæmi um fordóma, aðeins flóknara fordómadæmi er til dæmis einelti. Í einhverjum tilfellum er ástæða eineltis sú að gerendum er að einhverju leyti ‘ógnað’ af fórnarlömbunum – en út af sterkri félagslegri stöðu þá geta gerendur einangrað fórnarlömbin sín með andlegu eða jafnvel líkamlegu ofbeldi. Óttinn við að glata félagslegri stöðu, óttinn við að glata áliti, óttinn sem er knúinn af hinu óþekkta – skilningsleysi, fordómum.

Í nýliðnum kosningum í Evrópu (Ísland er í Evrópu ef einhverjir eru búnir að gleyma því) þá fékk ákveðinn stjórnmálaarmur byr undir báða. Stjórnmál sem eru kennd við ‘öfga-hægri’. Í skilningi ‘hægri’ sem markaðshyggju þá held ég að þetta sér gríðarlegt rangnefni því rétt eins og ‘öfga-vinstri’ þjóðernishyggja eins og hún varð með kommúnisma þá eiga öfgarnar ekkert skylt við hvorki markaðshyggju né kommúnisma. Öfgarnar réttara sagt skemmdu kommúnista hugmyndafræðina – það sama getur mögulega gerst með markaðshyggjuhugmyndafræðina. Öfgarnar, þrátt fyrir að eiga ekkert skylt með ‘hægri’, koma til með að koma óorði á þá hugmyndafræði. Þetta gerist út af rökvillu sem kallast: sök vegna tengsla (e. guild by association).

Í nýliðnum sveitastjórnarkosningum döðruðu Framsóknarmenn við fordóma. Áður en allt fer í háaloft þá ætla ég að taka það sérstaklega skýrt fram að ég geri ráð fyrir því að það hafi verið gert í hinu mesta sakleysi með góðum tilgangi. Engar ásakanir um að tilgangur skilaboðanna hafi verið að ala á fordómum – vandamálið er hins vegar að einhverjir skildu skilaboðin þannig. Það gerist bara mjög oft í mannlegum samskiptum að ætluð skilaboð komast ekki rétt á leiðarenda. Hver sem hefur leikið sér í ‘hvísla í hring’ leiknum sem krakki ætti að kannast við hvernig upprunalegu skilaboðin komast aldrei rétt til skila. Ég ætla því að gefa mér að tilgangur Framsóknarmanna rétt fyrir kosningar hafi ekki verið að ala á fordómum heldur hafi verið raunverulegar, uppbyggilegar, áhyggjur. Það getur verð rétt eða rangt hjá mér, hvort sem það er – þá er það ekki aðalatriðið. Rökvillurnar eru aðalatriðið og mögulegar afleiðingar þeirra.

Ég hef þegar lýst ‘sök vegna tengsla’. Önnur rökvilla sem er í hjarta þessa máls eru ógnarrökin (hræðslurök, snjóboltavilla, e. appeal to fear). Jafnvel þó að tilgangur skilaboðanna sé góður þá getur efni þeirra innihaldið atriði sem einhverjir eru fordómafullir gagnvart. Atriði sem einhverjir skilja ekki, tilvísun í menningu sem er framandi, eitthvað óþekkt sem er vert að huga að með varkárni – eitthvað sem við skiljum ekki og erum því ekki dómbær um. Þegar við skiljum ekki eitthvað þá dæmum við það án þekkingar. Við dæmum það fyrirfram … fordæmum.

Aftur, fordómar eru ekki endilega slæmir. Við búum hinsvegar í samfélagi manna og ýmis konar ‘tjáning’ á fordómum okkar getur verið mjög … mismunandi. Þess vegna eru ákvæði um mannréttindi  í stjórnarskrá (65. grein), til þess að minna okkur á. Út af ofangreindum rökvillum (og nokkrum öðrum) þá getur verið mjög erfitt að fjalla um þessi málefni án þess að misskiljast. Að ala á ótta er að biðla til vanþekkingar. Það er ekki til þess gert að ná upplýstri umræðu. Nákvæmlega þess vegna er slíkur málflutningur rökvilla. Umræða þar sem lausnir byggjast á ótta og fordómum endar aldrei í sameiginlegum skilningi á aðstæðunum og lausn sem allir eru sáttir við.  Því langar mér aðeins að fjalla um mögulega atburðarrás.

Gefum okkur að skilaboð Framsóknar fyrir kosningar hafi verið send í hinu mesta sakleysi. Staðreyndin er sú að skilaboðin komust ekki þannig til skila. Ábyrgðin á því liggur jafnt hjá þeim sem tók við skilaboðunum, og þeim sem sendi þau frá sér (að leiðrétta ekki). Ástæðurnar fyrir því að skilaboðin voru ekki leiðrétt geta líka verið fullkomlega saklausar en vegna þess, þá myndast hérna möguleiki á sök vegna tenglsa. Ekki hvað Framsókn varðar, heldur þá sem misskildu skilaboðin. Þar finna þeir hljómgrunn fyrir fordómafullar túlkanir á annars (mögulega) ágætri ábendingu. Ef ásetningur Framsóknar er saklaus, þá væntanlega komast ekki túlkanir viðkomandi hóps manna ekki í framkvæmd – en vegna þess að Framsókn er þá orðinn sameiginlegur vettvangur fyrir þessar ranghugmyndir (sök vegna tengsla) þá verður það þangað sem slíkar hugmyndir verða áfram sóttar. Eina leiðin til þess að koma svo þessum málum í framkvæmd verður að finna frambjóðendur sem standa fastar á þessum málum … hversu auðvelt verður það fyrir þá sem standa að fylgi Framsóknar að standa saman í að styðja frambjóðendur sem hafa það að markmiði að koma misskilningnum í framkvæmd?

Sama hvað, ef við bregðumst ekki við ótta og fordómum á uppbyggilegan og fræðandi máta – þá endum við sem fórnarlamb óttans. Ef tilgangur Framsóknar var í sakleysi sínu að vekja athygli á réttmætu vandamáli, þá misskildist það tvímælalaust og núverandi flokkur getur glatast í einfaldri yfirtöku. Ef tilgangur Framsóknar var að fiska atkvæði – þá getur núverandi flokkur glatast í einfaldri yfirtöku. Ef tilgangur Framsóknar var óttaáróður og ætlunin er að framfylgja því sem var sagt – þá er yfirtakan hafin. Hvað segja framsóknarfólk í sveitastjórnum út um allt land um það? Er samvinnufélagshugmyndin alveg horfin? Samræmist það gildum xb um mannréttindi og stjórnmál?

Við berjumst fyrir mannréttindum, virðingu fyrir einstaklingnum og fjölskyldunni. Við höfnum hvers konar mismunun sem gerir greinarmun á fólki t.d. eftir kynþætti, kynferði, tungu, trú, þjóðerni, kynhneigð, búsetu eða stjórnmálaskoðunum. Við munum ávallt verja skoðana- og tjáningarfrelsi, trúfrelsi og friðhelgi einkalífs.

Við byggjum á frjálslyndri hugmyndafræði og teljum því farsælast að ná fram niðurstöðu með samvinnu ólíkra afla og hagsmuna sem byggð er á hófsemi og heiðarleika.

Ég vil taka það sérstaklega fram að það er engin ‘árás’ fólgin í þessari grein. Ég hef í alvöru áhyggjur af því að fordómar hasli sér völl í íslenskum stjórnmálum. Tilgangur greinarinnar er að útskýra hvernig það getur gerst í kjölfar nýliðinna sveitastjórnakosninga – ef ekki er hætt að ala á ótta í umræðu um mjög alvarleg og mikilvæg mál. Það er mjög erfitt að útskýra rökvillur og hversu hættulegar þær eru. Ef það væri auðvelt þá væru þær ekki rökvillur. Ákveðnir aðilar _verða_ að vera sérfræðingar í þeim og beita sér sérstaklega fyrir því að forðast þær. Rökvillur eiga ekki heima í stjórnmálum og fjölmiðlum. Ábyrgð þeirra sem notar rökvillur vísvitandi er mikil.