Erum við tilbúin?

Eftir hrunið 2008 var alloft sagt, reyndar svo oft að kjánahrollur fór um mann stundum, að enginn hefði fyrirséð hrunið.

Þetta er í fyrsta lagi rangt. Það voru viðvörunarljós út um allt og þau voru hunsuð. Engar nýjar kenningar brugðust og ekkert skrýtið eða óvenjulegt gerðist sem olli hruninu. Þetta var einfaldlega “bull market” sem gekk af göflunum þegar nógu margir græddu á að flýta sér meira en að hugsa. Þetta gerist í öllum hagkerfum þar sem þensla er yfirhöfuð möguleg, þótt fjármálatæknilegu undirstöðurnar séu misjafnar og vissulega stærðargráðan.

Þegar þetta er skrifað er hagkerfið í blússandi uppsveiflu. Verðbólga er lág, atvinnuleysi næstum því ekkert og uppbygging mikil.

Það eru allnokkrir þekktir þættir sem hafa áhrif á stöðuna. Við höfum öðlast nýjan burðarstólp í íslensku hagkerfi, nefnilega ferðaþjónustuna. Olíuverð er lágt og nýlega hafa skattar verið lækkaðir og tollar afnumdir. Krónan hefur styrkst verulega og flestir eru sammála um að hún sé of sterk eins og er. Þetta eru allt þættir sem hafa jákvæð áhrif á hagkerfið, allavega til skemmri tíma, en eingöngu á meðan áhrifa þessarra þátta gætir.

Þegar (já, þegar) olíuverð hækkar aftur, eða þegar (já, þegar) krónan hættir að styrkjast eða þegar (já, þegar) ferðamönnum hættir að fjölga, þá mun það sömuleiðis hafa áhrif á efnahaginn allan. Þá er það ekki bara stærðargráða breytinganna sem skiptir máli heldur líka hraði þeirra. Íslenskt hagkerfi er hinsvegar afskaplega lítið, sem þýðir að hér gerist allt hratt, hvort sem það er jákvætt eða neikvætt.

Nú, það er engin dómsdagsspá. Breytingar hafa alltaf átt sér stað í heiminum og munu halda áfram að eiga sér stað. Spurningin sem ég vil varpa fram er: erum við reiðubúin fyrir snöggar efnahagslegar breytingar? Ef ekki, hvernig búum við okkur undir þær? Við vitum að þær muni eiga sér stað og við vitum að þær verða mjög líklega snöggar.

Ég velti þessu fyrir mér vegna þess að núna, rétt eftir kosningar og í miðjum stjórnarmyndunarviðræðum, sýnist mér karpið um skatta og hagstjórnarmál fyrst og fremst snúast um viðhorf fólks til tiltekinna stjórnmálamanna eða stjórnmálaflokka. Enn og aftur snýst hin almenna umræða mest um hversu miklir skattafíklar vinstrimenn séu og eiginhagsmunaseggir hægrumenn séu. Það er gott og blessað að rökræða skattastefnu, en mér finnst þessi umræða missa gjörsamlega marks miðað við áskorun dagsins í dag, því að sú áskorun er undirbúningur fyrir skyndilegar efnahagslegar breytingar. Hún skilur eftir þennan yfirþyrmandi efnahagsþátt sem einkennir íslenska hagkerfið alveg sama hvort maður er til hægri eða vinstri og ætti að sameina okkur öll: erum við tilbúin? Hvað gerum við þegar (já, þegar) olíuverð hækkar og ferðamönnum fækkar?

Það er mikilvægt að beina þessari spurningu ekki bara til stjórnvalda. Andstætt því sem almenningur og þau sjálf halda, þá stjórna yfirvöld ekki hagkerfinu frá ári til árs. Vissulega hafa þau rík áhrif, en það hafa einnig ákvarðanir fyrirtækja, lánastofnana, erlendra markaða og erlendra stjórnvalda, en síðast en ekki síst, íslenskur almenningur. Hagkerfið er ekki eitthvað tölvuforrit sem er látið í hendurnar á stjórnvöldum við kosningar, heldur samansafn af efnahagslegum samskiptum bókstaflega allra sem í hagkerfinu búa og reyndar líka þeirra sem utan þess búa.

Við búum í pínulitlu hagkerfi sem er mjög viðkvæmt fyrir breytingum hvort sem eru ytri eða innri, við erum í bullandi uppsveiflu og við vitum fyrir víst að þetta breytast og vel hugsanlega í náinni framtíð. Ég hef ekki orðið var við neina umræðu um þetta, heldur einungis karp um hvernig vinstrimenn séu svona og hægrimenn hinsegin.

Kannski virkar pólitíkin bara þannig að fólk hafi ekki áhuga á hlutum sem ekki er hægt að hatast yfir. Kannski missum við alltaf af svona staðreyndum einmitt vegna þess að þær eru engum að kenna.

Posted in Uncategorized

Hin undarlega áhersla á meirihlutastjórn

Það er ekkert vandamál að finna út úr myndun ríkisstjórnar við þær annars mjög svo áhugaverðu aðstæður sem hafa myndast núna eftir Alþingiskosningarnar 2016. Það sem þvælist fyrir þeirri einföldu spurningu er eingöngu sú hjátrú Íslendinga að stjórnir séu ekki mögulegar nema þær hafi meirihluta þings, eða með öðrum orðum, að ríkisstjórnin þurfi að vera yfirmaður þingsins því annars gangi ekki neitt og allt fari strax í hnút.

Þetta er einungis satt ef fyrirfram er útilokað að stjórnmálamenn geti gert málamiðlanir, fundið sameiginlega fleti á málum fyrirfram, síað út það sem verður óhjákvæmilega einungis til trafala en hefur ekki raunhæfa möguleika á að ná í gegn og verið í samskiptum við hvora aðra áður en allt er komið í bál og brand vegna samskiptaleysis og derrings.

Minnihlutastjórnir eru neyddar til að haga sér betur, einmitt vegna þess að þær eru í minnihluta. Alþingi er löggjafarvaldið samkvæmt stjórnarskrá, samkvæmt þrískiptingu valdsins og samkvæmt almennri orðræðu í stjórnmálum. Það er því vandamál, sem fólk ætti að taka alvarlega, að hefðirnar fyrirskipi að einungis með því að framselja í reynd löggjafarvaldið til framkvæmdavaldsins sé hægt að hafa framkvæmdavald sem treysti sér til starfsins. Sú staðreynd að menn telji minnihlutastjórnir ómögulegar er sjálf áfellisdómur yfir stjórnmálamenningunni.

Það er sjálfsagt að flokkar treysti sér ekki í minnihlutasamstarf með flokkum sem þeir einfaldlega ná ekki saman við, en þeir flokkar sem hafna setu í minnihlutastjórn af þeirri einu ástæðu að þeir geti þá ekki valtað yfir þingið, opinberar einvörðungu virðingarleysi þess flokks fyrir Alþingi og þrískiptingu valdsins sem grunnskipulagi lýðræðis á Íslandi.

Posted in Uncategorized

Tjáningarfrelsi til verndar lýðræði í samfélaginu

Í tilefni pistils: “Takmörkun tjáningar til verndar lýðræði í samfélaginu” (http://www.visir.is/takmorkun-tjaningar-til-verndar-lydraedi-i-samfelaginu/article/2016160629601)

Það eru til réttmætar tálmanir á tjáningarfrelsi.

En tjáningarfrelsið er samt ekki einhver þægileg forréttindi sem við eigum “almennt” að njóta, heldur réttur sem aldrei má skerða nema til verndar tilteknum réttindum annarra og einungis af nauðsyn.

En það er eitt sem virðist ekki alveg hafa komist á hreint í íslensku samfélagi og þó víðar væri leitað: Það er ekki réttur eins eða neins að allir aðrir tjái einungis æskilegar og meinlausar skoðanir.

Tjáningarfrelsið getur ennfremur ekki verið bundið því að umræðan sé geðsleg eða jafnvel málefnaleg, vegna þess að samfélagið þarf að hafa þess kost að útkljá ágreining um ógeðsleg mál einnig.

Yfirvöld geta ekki ákveðið hver sá ágreiningur skuli vera, heldur kemur hann einfaldlega upp í samfélaginu án sérstakra leyfisveitinga eða heimildar. Þá er mikilvægast af öllu að í stað þess að reyna að móta umræðuna í samræmi við eigin þægindastuðul, þá standi yfirvöld vörð um tjáningarfrelsið til þess að samfélagið sjálft, en ekki ríkið, geti útkljáð sinn ágreining í opinni, heiðarlegri umræðu. Eins og fólk sem pælir í pólitík hlýtur að vita, þá er heiðarleiki ekki það sama og kurteisi.

Um leið og sett eru þau lagalegu skilyrði fyrir tjáningu að hún megi ekki vera taumlaus, taktlaus, ókurteis, óþægileg, virðingarsnauð, heimskuleg, hneykslanleg, ónærgætin, óæskileg eða hreint út sagt viðbjóðsleg, þá er tjáningarfrelsið orðið tilgangslaust. Tjáningarfrelsið verður að fela í sér réttinn til orðræðu sem inniheldur allt hið fyrrgreinda. Tjáningarfrelsið er verkfærið sem siðmenntuð samfélög nota til að moka hinn málefnalega flór.

(Til að bregðast strax við fyrirsjáanlegum viðbrögðum: Þetta felur ekki í sér að hömlurnar séu engar. Áður en einhver tekur sig til og finnur dæmi um viðbjóð sem er líka brot á réttindum annarra, þá vek ég athygli á því að í fyrrgreindri upptalningu er ekki að finna brot á réttindum annarra, vegna þess að tjáningarfrelsið veitir ekki réttinn til að brjóta á réttindum annarra. Vonandi er þetta skýrt. Höldum áfram.)

Lýðræðislegt hlutverk tjáningarfrelsisins er fyrst og fremst sá að tryggja að vondar skoðanir sé hægt að ræða opinskátt, þar á meðal af þeim sem vita betur. Sú umræða á sér ekki stað með þöggun, og þá skiptir engu máli hvort þöggunina megi réttlæta lagatæknilega eða ekki: sú nauðsynlega umræða á sér samt ekki stað með þöggun, en hún þarf samt að eiga sér stað. Engin lagarök breyta þeirri staðreynd. Löglegt er ekki það sama og skynsamlegt.

Hótun um lögsókn er hótun.

Jafnvel ef hótun um lögsókn er rökrétt og lögmæt, þá er hún samt hótun, en hótanir sannfæra engan raunverulega heldur eru í reynd tegund af valdbeitingu. Hótanir um beitingu lögreglu- og dómsvalds eru því ekki málefnaleg sókn, heldur málefnaleg uppgjöf. Stundum getur það verið nauðsynlegt að hóta lögsókn, til dæmis ef einstaklingur beitir annan hótunum, eða brýtur á friðhelgi einkalífs einhvers, eða getur spillt rétti annarra til réttlátrar málsmeðferðar; en þá eru það hótanir byggðar á nauðsyn, ekki rökum.

Þá er einnig grundvallaratriði að hótunin sé byggð á raunverulegri nauðsyn til verndar réttinda annarra, en sé ekki bara lagatæknileg afsökun fyrir því að losna við ógeðslega orðræðu. Alveg eins og að þótt lögreglan þurfi að geta beitt líkamlegu valdi við ákveðnar aðstæður, þá á hún einungis að beita því þegar nauðsyn krefur, ekki til að spara sér ómak, sem dæmi.

Hótun um lögsókn er alvarlegt inngrip í tjáningarfrelsið og jafnvel þótt hún geti verið nauðsynleg, þá er hún samt sem áður alltaf alvarlegt inngrip.

Hótanir eru ekki rök.

Í engum málefnalegum umræðum eru hótanir málefnaleg rök. Þegar gripið er til hótana er hótandinn í raun búinn að segja þeim sem hótað er, að þá sé umræðum lokið og málin verði ekki útkljáð út frá því hvað sé satt og rétt, né út frá staðreyndum sem beri að hafa í huga, heldur út frá valdbeitingu. Bann við fordómafullum skoðunum sendir þau einu skilaboð til hinna fordómafullu, að talsmenn umburðarlyndis séu orðnir svo rökþrota og hafi svo vonlausan málstað að verja, að þeir verði að grípa til lögsókna. Þess vegna sannfærir ekkert fordómafullt fólk meira, um að fordómar þess séu réttmætir, heldur en þegar talsmenn umburðarlyndis beita hótunum um lögsóknir frekar en rökum máli sínu til stuðnings.

Það sorglegasta er að þetta er alger óþarfi vegna þess að… í alvöru, lýðræði, mannréttindi, umburðarlyndi og frelsi eru ekki svo vonlausir málstaðir að við talsmenn þeirra eigum í neinum vandræðum með að rökræða þá. Því miður er það hinsvegar þannig að fólk sem ýmist nennir ekki í þá umræðu, telur sig of fínt fyrir hana eða hreinlega treystir sér ekki til að rökstyðja mál sitt, vill frekar fara einhvers konar þöggunarleið.

Tjáningarfrelsi gegn hatursáróðri.

Mikilvægi tjáningarfrelsisins er engin réttlæting fyrir hatursáróðri heldur mikilvægt vopn í baráttunni gegn honum. Það sem skortir á er að það vopn sé raunverulega nýtt af talsmönnum umburðarlyndis og frelsis frekar en ákall um að móta umræðuna beinlínis með lagavaldi.

Ég tek sjálfur virkan þátt í því að vinna gegn fordómum með því að ræða (misdónalega) við fordómafullt fólk, sennilega oftar en er manni hollt. En þessar hugmyndir um að takmarka tjáningu málefnalegra andstæðinga minna hjálpar mér ekki heldur þvert á móti þvælist fyrir og gefur þeim byr undir báða vængi. Þeir fá lítinn frið fyrir mér nema þegar ég þarf að snúa mér í lið með þeim sjálfum til að verja rétt þeirra til að tjá sínar oft á tíðum nautheimskulegu, óþolandi og ógeðslegu skoðanir. Reyndar lendi ég sennilega síðan í því að talsmenn umburðarlyndis saka mig um að verja fordóma, meðan fordómafulla liðið sakar mig um að vera svokölluð “múslimasleikja” fyrir að vera á móti mismunun á grundvelli trúarskoðana, en það ku vera fúkyrði þeirra á meðal ef ég skil rétt.

Markmiðið.

Þegar allt kemur alls snýst þessi umræða um að verja lýðræðið, mannréttindi, umburðarlyndi og frelsi fyrir ágangi afla sem eiga erfitt með að ná sínu fram þegar þessi gildi fá að ráða. En þessi gildi krefjast ekki þöggunar til að bera sigur af hólmi heldur einmitt þvert á móti. Þau stóla fyrst og fremst á opna og heiðarlega umræðu þar sem fólk getur tjáð sig án ótta við hótanir, hvort sem þær eru í formi líkamlegra hótana eða hótana um lögsókn.

Hótum því sem varlegast og sem allra, allra sjaldnast.

Posted in Uncategorized

Um afsagnir og traust

Heiðarlegur og algengur misskilningur kemur fram í máli stjórnarþingmanns í viðtali sem ég heyrði rétt í þessu.

Þingmaðurinn sagði að með því að segja af sér, hafi Sigmundur Davíð Gunnlaugsson að einhverju leyti viðurkennt mistök. Þessi ranghugmynd um afsagnir stjórnmálamanna er sennilega með stærstu ástæðum þess að menn segja svo sjaldan af sér hérlendis og þá ekki fyrr en allt er komið í kaldakol. Afsögn er nefnilega ekki það sama og viðurkenning á mistökum. Stundum segja menn af sér vegna mistaka en það er þó ekki það sama.

Afsögn getur þýtt það eitt að maður telji betra fyrir embættið sjálft eða umbjóðendur þess, að fjarlægja eigin persónu úr því af einhverjum ástæðum. Sem dæmi vék Illugi Gunnarsson af þingi þegar Sjóður 9 var til rannsóknar og með því var hann ekki að viðurkenna nein mistök, heldur þvert á móti að forðast mistök, ásakanir um mistök eða grun um misferli. Það var betra fyrir stöðuna, fyrir hann sjálfan og fyrir Alþingi.

Eitt lærdómsríkasta dæmið er afsögn Hönnu Birnu Kristjánsdóttur, sem vissulega gerði mörg, mjög veigamikil mistök, en ef hún hefði sagt af sér sem ráðherra um leið og lögreglurannsókn hafði hafist á innanríkisráðuneytinu, þá hefði það þvert á móti gefið henni trúverðugleika sem hún glataði gjörsamlega með þrásetu sinni.

Það vantar sárlega hugarfarsbreytingu í garð pólitískrar ábyrgðar á Íslandi. Menn eiga ekki bara að segja af sér eða stíga til hliðar þegar allt er komið í kaldakol og búið er að sanna upp á fólk einhverja stórfellda glæpi, afglöp eða blekkingar. Stjórnmálamenn eiga að stíga til hliðar, ýmist tímabundið eða fram að endurnýjun umboðs, til þess að öðlast virðingu og traust en ekki öfugt. Lykilatriði, til þess að svo geti verið, er að gera það áður en þrásetan gerir að engu þann trúverðugleika sem afsögn getur veitt þeim tækifæri til að öðlast.

Posted in Uncategorized

Ætla þingmenn stjórnarmeirihlutans að verja þetta?

Í ljósi umfjöllunar Kastljóss um tengsl ráðamanna við aflandsfélög:

Í þingmannahópi meirihlutans á Alþingi, í Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki, er margt gott fólk með hjartað á réttum stað og höfuðið rétt skrúfað á, sem raunverulega fór í pólitík af góðum hug og með það að markmiði að gera Ísland betra samkvæmt sínum skilningi. Eðlilega er maður oft ósammála þeim, ýmist um aðferðafræði, sjónarmið eða jafnvel grunngildi, enda eðlilegt í pólitík.

En núna virkilega liggur á því að þingmenn stjórnarmeirihlutans velti fyrir sér hvers vegna þeir fóru í pólitík. Fóru þeir í pólitík til að verja þetta? Eru þeir reiðubúnir til þess að leggja nafn sitt gegn vantrauststillögu eftir það sem nú hefur verið opinberað?

Sjálfur hef ég orðið vitni að hreint út sagt ótrúlegum hlutum í pólitík, til dæmis það að yfirhöfuð komast inn á þing í kosningunum 2013. Eftir það, sögulegt stökk flokksins okkar í skoðanakönnunum sem ekkert lát virðist vera á, þrátt fyrir ýmsa erfiðleika. Við búum í heimi þar sem fáránlega ólíklegir atburðir eiga sér stað á hverjum einasta degi og það hættir í sjálfu sér að koma manni á óvart að eitthvað stórkostlega ólíklegt hafi átt sér stað.

En ég neita að trúa því og ætla ekki að trúa því að meirihluti þingsins muni greiða atkvæði gegn tillögu um vantraust eftir þetta.

Posted in Uncategorized

Vandinn er stærri en vanhæfi

Í ljósi Wintris-málsins (einnig þekkt sem “Jómfrúarmálið”) hefur Jón Þór Ólafsson fyrrverandi þingmaður Pírata bent á eitt athyglisvert.

Sumarið 2015 samþykkti Alþingi frumvarp Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar forsætisráðherra um stjórnarráðið. Þar var að finna heldur viðamikla breytingu á fyrirkomulagi um siðareglur.

Í þágildandi lögum var ákvæði um samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna og var verkefni hennar, skv. 3. og 4. mgr. 25. gr. laga 115/2011 (eins og lögin voru um vorið 2015):

“Helstu verkefni samhæfingarnefndarinnar eru:
a. að stuðla að því að siðferðileg viðmið séu í hávegum höfð í opinberum störfum og veita stjórnvöldum ráðleggingar um ráðstafanir til að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra og spillingu,
b. að veita umsögn um drög að siðareglum á grundvelli laga þessara og laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og gefa stjórnvöldum ráð um túlkun þeirra,
c. að beita sér fyrir upplýsingaöflun og fræðirannsóknum á málefnasviði nefndarinnar,
d. að stuðla að því að brugðist sé með samhæfðum hætti við ábendingum eftirlitsembætta Alþingis og öðrum tiltækum upplýsingum um brot á siðareglum eða hættu á spillingu hjá ríkinu,
e. að taka þátt í samstarfi við félagasamtök, stofnanir og embætti hér á landi og erlendis sem vinna gegn spillingu í opinbera geiranum,
f. að gefa forsætisráðherra árlega skýrslu um starf sitt þar sem komi fram ef ástæða þykir til tillögur til stjórnvalda um frekari aðgerðir til að efla traust á stjórnsýslu ríkisins, draga úr hættu á spillingu og vanda betur til verka í stjórnsýslunni. Skýrslan skal lögð fyrir Alþingi. Til þess að tryggja samræmi við störf umboðsmanns Alþingis og Ríkisendurskoðunar skal samhæfingarnefndin hafa reglulegt samráð við þau embætti.”

En í lok árs 2014 lagði Sigmundur Davíð Gunnlaugsson forsætisráðherra fram frumvarp þar sem þessu var breytt. Í stað þess sem stendur að ofan, ásamt fleiru, kom þetta:

“Forsætisráðuneytið gefur stjórnvöldum ráð um túlkun siðareglna þegar eftir því er leitað, stendur fyrir fræðslu um þær innan Stjórnarráðsins og fylgist með að þær nái tilgangi sínum. Til þess að tryggja samræmi við störf umboðsmanns Alþingis og Ríkisendurskoðunar skal ráðuneytið hafa reglulegt samráð við þau embætti.”

Í stuttu máli; út með samhæfingarnefndina, inn með vald forsætisráðherra yfir því hvernig túlka beri siðareglurnar.

Margir þingmenn, þ.á.m. þingmenn Pírata gagnrýndu þessa breytingu á sínum tíma en það vakti ekki mikla athygli. Allir viðstaddir þingmenn stjórnarandstöðunnar (þ.á.m. allir þingmenn Pírata) greiddu atkvæði gegn frumvarpinu.

Sigmundur Davíð Gunnlaugsson greiddi hinsvegar atkvæði með því og allir viðstaddir þingmenn meirihlutans.

Ég er ekki að fjalla um þetta til að vera leiðinlegur við neinn, hvorki forsætisráðherra né neinn annan. Það er lexía í þessu sem okkur ber að taka alvarlega: Við eigum að tortryggja valdeflingu yfirvalda. Við eigum að taka eftir því þegar forsætisráðherra leggur fram frumvarp sem eykur valdsvið og hlutverk hans og Alþingi samþykkir það af þeirri einu ástæðu að sömu flokkar mynda meirihluta Alþingis og ríkisstjórn.

Hafið þið áttað ykkur á því að undir núverandi fyrirkomulagi, þeim reglum sem stjórnkerfi Íslands byggir á og þeim hefðum sem hafa skapast, eru í sjálfu sér engar líkur á því að vantrauststillaga á hendur forsætisráðherra yrði samþykkt, þrátt fyrir það sem er komið fram? – Ég er ekki að mæla gegn vantrauststillögu, þvert á móti finnst mér hún þurfa að koma fram ef ekki kemur til afsagnar fyrir þann tíma (Alþingi kemur ekki aftur saman fyrr en 4. apríl, meðan ég man), en hafið þið virkilega áttað ykkur á því að líkurnar á því að hún verði samþykkt, jafnvel eftir þetta, og jafnvel með því ofangreinda, séu í sjálfu sér engar? – Það er ekki vegna þess að einhver ráðherra eða flokkur sé svo vondur, heldur vegna þess að við búum við fyrirkomulag sem virkar bölvanlega til lýðræðislegs aðhalds milli kosninga.

Það er auðvelt að dæma forsætisráðherra harkalega í þessari stöðu, en við megum ekki missa sjónar af undirliggjandi vandamálinu, því að þótt þetta sé óþolandi, þá er vandamálið samt sem áður hvorki persóna né kröfuhafi, heldur rótgróinn galli í kerfinu sem vald ráðamanna byggir á, í lýðræðisfyrirkomulaginu sjálfu.

Nánar til tekið, í stjórnarskrá.

Posted in Uncategorized

Öfgar

Öfgar eru alltaf slæmar. Ekki bara þegar maður aðhyllist rangan málstað heldur líka þegar maður aðhyllist réttan. Allir öfgamenn réttlæta öfgar sínar á þeim forsendum að þeir hafi svo hrikalega rétt fyrir sér. Það má vel vera að þeir hafi rétt fyrir sér en það réttlætir ekki öfgar, ekki í neinum málaflokki.

Það er líka mikill en algengur ósiður að gera öðrum sjálfkrafa upp öfgar fyrir tiltekna merkimiða. Tvö dæmin sem koma helst til hugar eru “femínisti” og “frjálshyggjumaður”. Það að einhver sé femínisti og telji ennþá halla á konur í samfélaginu, þýðir ekki að viðkomandi ætli að höggva útlim af hverjum sem mótmælir kynjakvóta. Það þýðir ekki einu sinni að viðkomandi sé endilega hlynntur kynjakvóta. Það að einhver sé frjálshyggjumaður þýðir ekki heldur að hann ætli að lækka skatta bara á ríkt fólk og gefa skít í alla aðra. Ef þér líður eins og að þegar manneskja kalli sig femínista eða frjálshyggjumann, þá sé viðkomandi sjálfkrafa orðinn öfgamaður eða einfaldlega illa innrætt manneskja, þá eru það þínir eigin fordómar að verkum en ekki öfgar manneskjunnar sem þú dæmir. Jafnvel ef svo vill til að manneskjan sé líka fyrir heppilega tilviljun óttalegur vitleysingur.

Það getur verið erfitt að átta sig á því nákvæmlega hvað séu öfgar og hvað ekki, helst þá vegna þess að hugtakið gerir ráð fyrir því að það sé til eitthvert norm, sem er ekki endilega tilfellið. Sömuleiðis getur verið þörf á harðri baráttu, róttækum aðgerðum eða staðfestu sem jaðrar við þrjósku, sem einfaldar ekki spurninguna heldur.

En ég hef heyrt af tveimur áhugaverðum skilgreiningum á öfgum í gegnum tíðina sem mig langar að deila með lesendum, aðallega til umhugsunar frekar en sem nákvæm úttekt á þýðingu orðsins.

Ein er sú að með öfgum hafi málstaður tilhneigingu til að snúast upp í andhverfu sína. Nærtækt dæmi þurfti ég að eiga við sjálfan mig frekar nýlega, sem var afnám við banni á guðlasti. Frá táningsaldri hef ég kvartað undan því að tjáningarfrelsið sé í molum á Íslandi. Hin algera sönnun þess, var þar til nýlega bann við guðlasti (125. gr. laga 19/1940, hæstaréttarmál 16/1983). Pírötum tókst að afnema þetta fáránlega bann sumarið 2015 og núna má loksins löglega gera létt grín að trúarbrögðum á Íslandi.

En vegna þess að bann við guðlasti hefur alltaf verið skýrasta röksemdafærslan fyrir því að hér ríki ekki raunverulegt tjáningarfrelsi, þá gat verið freistandi að leyfa banninu að standa, til að létta ekki á þrýstingnum á umbætur í tjáningarfrelsismálum: Að það myndi minnka þrýstinginn á meiri umbætur að samþykkja smávægilegar umbætur sem ekki næðu langtíma markmiðinu. Að skref í rétta átt myndi fyrirbyggja fleiri.

En þá hefði baráttan snúist upp í andhverfu sína, og Píratar hefðu orðið ein stærsta hindrunin til umbóta í tjáningarfrelsismálum. Ef við hefðum harðneitað að afnema bann við guðlasti ef ekki væri gengið alla leið og gjörvallur málaflokkurinn lagaður á einu bretti, þá hefðum við beinlínis staðið í vegi fyrir auknu tjáningarfrelsi. Í því felst mótsögn öfganna: Að frekar skuli taka versta kostinn en þann næstskásta, af ótta við að aðrir sjái ekki lengur tilganginn með baráttunni. Sá ótti er ekki bara órökréttur, heldur beinlínis skaðlegur baráttunni sjálfri.

Hin skilgreiningin á öfgum er einnig áhugaverð en kannski erfiðari að nota sem viðmið. Hún er sú að skoðun eða barátta sé komin út í öfgar þegar það er orðið erfitt að rægja hana með ýkjum. Það er stundum hægt að gera grín að hugmyndum með því að ýkja þær stórlega og felst grínið þá í absúrdismanum sem fylgir. En þegar grínið sést ekki vegna þess að absúrdisminn passar einfaldlega of vel við það sem gert er grín að, þá má gera ráð fyrir því að um öfgar sé að ræða. Þarna er þó engin skýr lína.

Jafnvel með svona skilgreiningar að vopni er erfitt að tilgreina með einhverjum hlutlausum hætti hvað séu öfgar og hvað ekki. En ég hygg að það sé best að maður leiti að þeim í sjálfum sér fyrst, áður en maður leitar að þeim í öðrum. Náttúran hefur nefnilega gefið okkur aðdáunarvert úthald til að dæma aðra, en hinsvegar litla sem enga hæfileika til sjálfsskoðunar. Þannig að dómur manns verður sjálfsagt fljótt öfgakenndur ef maður fjarlægir ekki bjálkann úr eigin auga fyrst. Og stundum þarf ekki nema flís til að hann sjáist ekki.

Posted in Uncategorized

Þjóðaratkvæðagreiðslur ráðamanna

Vegna fréttar: Sigmundur Davíð reiðubúinn í þjóðaratkvæðagreiðslu um verðtrygginguna

Krafan um beint lýðræði í formi þjóðaratkvæðagreiðslna er krafa um að efla aðhald almennings að ráðamönnum. Þjóðaratkvæðagreiðslur sem eru einungis haldnar að frumkvæði ráðamanna geta hinsvegar aldrei orðið að slíku aðhaldi, heldur fyrst og fremst að pólitísku vopni ráðamanna sjálfra til þess að búa til pólitískan þrýsting sjálfum sér til stuðnings.

Það er ekki aukaatriði, heldur lykilatriði, að frumkvæði að þjóðaratkvæðagreiðslum um mál á Alþingi komi frá þjóðinni en ekki ráðamönnum sjálfum. Ekki einn einasti einræðisherra er á móti þjóðaratkvæðagreiðslum svo lengi sem hann getur sjálfur ákveðið hvað fari í þjóðaratkvæðagreiðslu og hvenær.

Það er því ekki stigsmunur heldur eðlismunur á þjóðaratkvæðagreiðslum að frumkvæði þjóðar annarsvegar og að frumkvæði ráðamanna hinsvegar. Hið fyrra eru lýðræðisumbætur, hið síðara pólitískt vopn handa ráðamönnum. Lýðræðislegir ferlar eru ekki til þess að ráðamenn geti notað þá til að afla sér vinsælda heldur til þess að þjóðin sjálf geti ýmist tekið fyrir hendurnar á Alþingi eða knúið það til að fjalla um tiltekin mál.

Það er ennfremur mikilvægt að lýðræðislegir ferlar séu skýrir, formlegir, lögfestir og fyrirsjáanlegir. Þjóðin á að geta vitað fyrirfram hvaða leiðir hún hefur til að hafa áhrif á það hvaða mál fari í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það eru ekki lýðræðisumbætur að þjóðin fái góðfúslega að tjá skoðanir sínar formlega í opinberri skoðanakönnun þegar það hentar ráðamönnum um einstaka fullyrðingar eða spurningar sem stjórnmálamenn þurfa síðan að leggja pólitískt mat á eftirá. Það sem þarf er að lýðræðisferlarnir sjálfir, sem eru í grunninn tilgreindir í stjórnarskrá, setji ákvörðunina um þjóðaratkvæðagreiðslur í hendur fólksins sjálfs og að slíkar ákvarðanir séu ekki bara raunhæfar, heldur niðurstaðan einnig bindandi.

En þjóðaratkvæðagreiðslur eru ekki markmið í sjálfu sér, heldur tæki til að valdefla þjóðina gegn valdhöfum. Það eru ekki lýðræðisumbætur að ráðamenn leggi fram spurningar að eigin vali og að eigin frumkvæði í þjóðaratkvæðagreiðslu vegna þess að það valdeflir fyrst og fremst ráðamenn sjálfa. Það er til dæmis nákvæmlega ekki neitt sem kallar á hugmynd forsætisráðherra um þjóðaratkvæðagreiðslu um verðtrygginguna; nærri lagi væri að leggja tillöguna fram yfirhöfuð og svo gæti þjóðin kosið um hana ef hún sjálf kærði sig um það – en það á þá að vera að kröfu þjóðarinnar, ekki forsætisráðherra. (Svo er hitt að forsætisráðherra hefur forðast umræðu um verðtrygginguna á Alþingi eins og heitan eldinn og skiljanlega, en það er önnur saga.)

Það er ágætt að forsætisráðherra segist hlynntur því að þjóðin hafi meiri rétt til að kalla eftir þjóðaratkvæðagreiðslum, en það verður líka að segjast eins og er, að sá málflutningur minnir óneitanlega á málflutning hans í sambandi við Evrópusambands-viðræðurnar fyrir kosningar. Ég hef nefnilega aldrei heyrt stjórnmálamann segjast vera á móti þjóðaratkvæðagreiðslum, svo lengi sem þær annaðhvort eigi sér ekki stað eða skipti ekki máli.

Posted in Uncategorized

Óheppileg viðhorf opinberra starfsmanna

Nú spyrja sumir hvernig háttvirtur lögreglumaður, Biggi lögga​, dirfist að hafa skoðun á sakamáli sem fallinn er dómur um, en eins og frægt er orðið tjáði hann sig opinberlega um mál þar sem 5 ungir karlmenn voru bornir sökum um að hópnauðga stelpu. Mennirnir voru sýknaðir en Biggi segir samfélagið samt sem áður dæma þá fyrir verknaðinn jafnvel ef hann var ekki talinn nauðgun fyrir rétti.

Svo við spyrjum; hvernig dirfist Biggi?

Svarið er í rauninni einfalt. Biggi lögga er manneskja og borgari þessa lands. Þannig dirfist hann til þess að tjá skoðanir sínar opinberlega. Í sjálfu sér er svarið það einfalt.

En við þetta hafa margir að athuga og kannski eðlilega. Biggi lögga er jú opinber starfsmaður, meira að segja lögga. Þetta hefur verið harðlega gagnrýnt af ýmsum, þar á meðal Sveini Andra Sveinssyni lögfræðingi sem samkvæmt fréttum krefst þess að Biggi verði hreinlega rekinn fyrir orð sín.

Reynum fyrst að skilja kröfuna. Biggi lögga er opinber starfsmaður sem í þokkabót fer með vald í nafni hins opinbera, en sakborningarnir í því máli sem Biggi tjáði skoðun sína á verða að geta búist við faglegum vinnubrögðum af hálfu lögreglunnar, þ.á.m. Bigga löggu, sem er kannski erfitt ef þeir vita fyrirfram að Biggi hafi tiltekin viðhorf og skoðanir á þeim. Ímyndum okkur að Biggi viti hverjir sakborningarnir séu og stoppi þá einn góðan veðurdag við umferðareftirlit. Hvernig á þeim að líða? Við hvers kyns vinnubrögðum eiga þeir að búast af hálfu Bigga? Geta þeir treyst því að vinnubrögð hans séu fagleg?

Það má alveg bera virðingu fyrir þessu sjónarmiði þótt krafan um að Biggi verði hreinlega rekinn hljóti að þykja heldur grimm.

En spyrjum þá ennfremur að því hvernig sama dæmi liti út hinsegin; hvað ef Biggi hefði sleppt því að tjá sig? Hefði hann ekki samt sem áður sömu viðhorf og skoðanir? Myndu sýknaðir sakborningar ekki jafn líklega verða fyrir barðinu á ófaglegum vinnubrögðum vegna viðhorfa og skoðana Bigga?

Tjah, jú. Reyndar mætti færa rök fyrir því að það væri meira að segja líklegra, vegna þess að ef Biggi lögga tjáði ekki sín viðhorf væri mun ólíklegra að hann upplifði nokkurn tíma ólík viðhorf en sín eigin. Það er jú viðhorfið sjálft sem menn óttast væntanlega að hafi þessi neikvæðu áhrif á faglegu vinnubrögðin en ekki sú staðreynd að þau hafi verið tjáð, jafnvel ef opinberlega.

Fólk virðist stundum hafa mjög óholla mynd af hinum opinbera starfsmanni. Eins og ef opinberir starfsmenn hreinlega njóti ekki mannréttinda á borð við tjáningarfrelsi eða friðhelgi einkalífs. Sú hugmynd er líklega tengd öðrum alvarlegum misskilningi; að við eigum að geta búist við einhvers konar yfirnáttúrulegum eiginleikum sem útiloka sjálfsagða mannlega bresti, t.d. þann að hafa takmarkaða sýn af heiminum og sennilega alls kyns bölvanleg viðhorf. Lögreglumenn, kennarar og aðrir opinberir starfsmenn eru hinsvegar ekki yfir mannlega bresti hafnir og við gerum engum greiða með því að hunsa þá staðreynd. Þvert á móti verðum við að gera ráð fyrir því ef vel á að fara.

Fagleg vinnubrögð lögreglu og kennara verða nefnilega ekki tryggð með skoðanakúgun, heldur með faglegum ferlum sem búið er undir með aðhaldi og mótvægi af einhverri sort. Í tilfelli lögreglunnar getum við tryggt það með sjálfstæðu eftirliti með störfum og starfsháttum lögreglu, sem dæmi. En ef við ætlum að tryggja fagleg vinnubrögð lögreglumanna og kennara með því að meina þeim að hafa óheppileg viðhorf, þá skulum við bíða þar til vélmenni hafa tekið við löggæslu og kennslu, því að krafan um hinn heilaga opinbera starfsmann sem ekki hefur óheppileg viðhorf er einnig krafa um hinn opinbera starfsmann sem ekki er mennskur.

Posted in Uncategorized

Gripið til skilgreininga: Ríkiskirkjan

Biskup Íslands sagði nýlega um aðskilnað ríkis og kirkju: “Ég tel og margir innan kirkjunnar að þessi aðskilnaður hafi þegar farið fram með því samkomulagi og í lögum sem fylgdu í kjölfarið sem gerð voru árið 1997. Hvað þýðir aðskilnaður, ég vil fyrst skilgreina það.”

Ég finn lykt af vitleysu þegar fólk fer að flækja jafnvel einföldustu hugtök og orðasambönd með spurningum um skilgreiningar á orðum og hugtökum sem öllum ættu að vera ljós. Aðskilnaður ríkis og kirkju þýðir, mjög augljóslega, að stofnunin sem nú heitir Þjóðkirkjan sé ekki lengur sérstaklega tilgreind í stjórnarskrá og landslögum, heldur sé í sömu stöðu, njóti sömu réttinda og beri sömu skyldur og öll önnur trú- og lífsskoðunarfélög. Það þýðir ennfremur, aftur mjög augljóslega, afnám 62. gr. stjórnarskrárinnar eða í það minnsta breytingar á henni í þá átt að ekkert trúfélag njóti lagalegrar sérstöðu eða forréttinda umfram önnur.

Þetta ætti að vera öllum mjög augljóst. Ákall eftir einhverjum skilgreiningum um jafn einföld atriði er ákall um að þvæla málið og flækja langt umfram nokkra nauðsyn.

Svo er hitt að biskupinn getur verið mótfallinn aðskilnaði ríkis og kirkju, sem hann hefur fullan rétt til, en þá er alger óþarfi að kalla eftir einhverjum nýjum skilgreiningum til að tjá þá annars afleitu afstöðu.

Hvað varðar jarðasamkomulagið, þá er það flókið og ömurlegt mál, en vondir (og vonandi ólöglegir) samningar koma ekki í veg fyrir það að sérstaða kirkjunnar í íslenskri stjórnarskrá og íslenskum lögum verði afnumin. Ríkið getur gert samninga við trúfélög án þess að þau njóti sérstakrar verndar og stuðnings í stjórnarskrá, en ef jarðasamkomulagið grundvallast beinlínis á þeim forréttindum, þá er það bara enn ein röksemdin fyrir afnámi þeirra.

(Um frétt: http://ruv.is/frett/riki-og-kirkja-thegar-adskilin)