Erum við tilbúin?

Eftir hrunið 2008 var alloft sagt, reyndar svo oft að kjánahrollur fór um mann stundum, að enginn hefði fyrirséð hrunið.

Þetta er í fyrsta lagi rangt. Það voru viðvörunarljós út um allt og þau voru hunsuð. Engar nýjar kenningar brugðust og ekkert skrýtið eða óvenjulegt gerðist sem olli hruninu. Þetta var einfaldlega “bull market” sem gekk af göflunum þegar nógu margir græddu á að flýta sér meira en að hugsa. Þetta gerist í öllum hagkerfum þar sem þensla er yfirhöfuð möguleg, þótt fjármálatæknilegu undirstöðurnar séu misjafnar og vissulega stærðargráðan.

Þegar þetta er skrifað er hagkerfið í blússandi uppsveiflu. Verðbólga er lág, atvinnuleysi næstum því ekkert og uppbygging mikil.

Það eru allnokkrir þekktir þættir sem hafa áhrif á stöðuna. Við höfum öðlast nýjan burðarstólp í íslensku hagkerfi, nefnilega ferðaþjónustuna. Olíuverð er lágt og nýlega hafa skattar verið lækkaðir og tollar afnumdir. Krónan hefur styrkst verulega og flestir eru sammála um að hún sé of sterk eins og er. Þetta eru allt þættir sem hafa jákvæð áhrif á hagkerfið, allavega til skemmri tíma, en eingöngu á meðan áhrifa þessarra þátta gætir.

Þegar (já, þegar) olíuverð hækkar aftur, eða þegar (já, þegar) krónan hættir að styrkjast eða þegar (já, þegar) ferðamönnum hættir að fjölga, þá mun það sömuleiðis hafa áhrif á efnahaginn allan. Þá er það ekki bara stærðargráða breytinganna sem skiptir máli heldur líka hraði þeirra. Íslenskt hagkerfi er hinsvegar afskaplega lítið, sem þýðir að hér gerist allt hratt, hvort sem það er jákvætt eða neikvætt.

Nú, það er engin dómsdagsspá. Breytingar hafa alltaf átt sér stað í heiminum og munu halda áfram að eiga sér stað. Spurningin sem ég vil varpa fram er: erum við reiðubúin fyrir snöggar efnahagslegar breytingar? Ef ekki, hvernig búum við okkur undir þær? Við vitum að þær muni eiga sér stað og við vitum að þær verða mjög líklega snöggar.

Ég velti þessu fyrir mér vegna þess að núna, rétt eftir kosningar og í miðjum stjórnarmyndunarviðræðum, sýnist mér karpið um skatta og hagstjórnarmál fyrst og fremst snúast um viðhorf fólks til tiltekinna stjórnmálamanna eða stjórnmálaflokka. Enn og aftur snýst hin almenna umræða mest um hversu miklir skattafíklar vinstrimenn séu og eiginhagsmunaseggir hægrumenn séu. Það er gott og blessað að rökræða skattastefnu, en mér finnst þessi umræða missa gjörsamlega marks miðað við áskorun dagsins í dag, því að sú áskorun er undirbúningur fyrir skyndilegar efnahagslegar breytingar. Hún skilur eftir þennan yfirþyrmandi efnahagsþátt sem einkennir íslenska hagkerfið alveg sama hvort maður er til hægri eða vinstri og ætti að sameina okkur öll: erum við tilbúin? Hvað gerum við þegar (já, þegar) olíuverð hækkar og ferðamönnum fækkar?

Það er mikilvægt að beina þessari spurningu ekki bara til stjórnvalda. Andstætt því sem almenningur og þau sjálf halda, þá stjórna yfirvöld ekki hagkerfinu frá ári til árs. Vissulega hafa þau rík áhrif, en það hafa einnig ákvarðanir fyrirtækja, lánastofnana, erlendra markaða og erlendra stjórnvalda, en síðast en ekki síst, íslenskur almenningur. Hagkerfið er ekki eitthvað tölvuforrit sem er látið í hendurnar á stjórnvöldum við kosningar, heldur samansafn af efnahagslegum samskiptum bókstaflega allra sem í hagkerfinu búa og reyndar líka þeirra sem utan þess búa.

Við búum í pínulitlu hagkerfi sem er mjög viðkvæmt fyrir breytingum hvort sem eru ytri eða innri, við erum í bullandi uppsveiflu og við vitum fyrir víst að þetta breytast og vel hugsanlega í náinni framtíð. Ég hef ekki orðið var við neina umræðu um þetta, heldur einungis karp um hvernig vinstrimenn séu svona og hægrimenn hinsegin.

Kannski virkar pólitíkin bara þannig að fólk hafi ekki áhuga á hlutum sem ekki er hægt að hatast yfir. Kannski missum við alltaf af svona staðreyndum einmitt vegna þess að þær eru engum að kenna.

Posted in Uncategorized