Öfgar

Öfgar eru alltaf slæmar. Ekki bara þegar maður aðhyllist rangan málstað heldur líka þegar maður aðhyllist réttan. Allir öfgamenn réttlæta öfgar sínar á þeim forsendum að þeir hafi svo hrikalega rétt fyrir sér. Það má vel vera að þeir hafi rétt fyrir sér en það réttlætir ekki öfgar, ekki í neinum málaflokki.

Það er líka mikill en algengur ósiður að gera öðrum sjálfkrafa upp öfgar fyrir tiltekna merkimiða. Tvö dæmin sem koma helst til hugar eru “femínisti” og “frjálshyggjumaður”. Það að einhver sé femínisti og telji ennþá halla á konur í samfélaginu, þýðir ekki að viðkomandi ætli að höggva útlim af hverjum sem mótmælir kynjakvóta. Það þýðir ekki einu sinni að viðkomandi sé endilega hlynntur kynjakvóta. Það að einhver sé frjálshyggjumaður þýðir ekki heldur að hann ætli að lækka skatta bara á ríkt fólk og gefa skít í alla aðra. Ef þér líður eins og að þegar manneskja kalli sig femínista eða frjálshyggjumann, þá sé viðkomandi sjálfkrafa orðinn öfgamaður eða einfaldlega illa innrætt manneskja, þá eru það þínir eigin fordómar að verkum en ekki öfgar manneskjunnar sem þú dæmir. Jafnvel ef svo vill til að manneskjan sé líka fyrir heppilega tilviljun óttalegur vitleysingur.

Það getur verið erfitt að átta sig á því nákvæmlega hvað séu öfgar og hvað ekki, helst þá vegna þess að hugtakið gerir ráð fyrir því að það sé til eitthvert norm, sem er ekki endilega tilfellið. Sömuleiðis getur verið þörf á harðri baráttu, róttækum aðgerðum eða staðfestu sem jaðrar við þrjósku, sem einfaldar ekki spurninguna heldur.

En ég hef heyrt af tveimur áhugaverðum skilgreiningum á öfgum í gegnum tíðina sem mig langar að deila með lesendum, aðallega til umhugsunar frekar en sem nákvæm úttekt á þýðingu orðsins.

Ein er sú að með öfgum hafi málstaður tilhneigingu til að snúast upp í andhverfu sína. Nærtækt dæmi þurfti ég að eiga við sjálfan mig frekar nýlega, sem var afnám við banni á guðlasti. Frá táningsaldri hef ég kvartað undan því að tjáningarfrelsið sé í molum á Íslandi. Hin algera sönnun þess, var þar til nýlega bann við guðlasti (125. gr. laga 19/1940, hæstaréttarmál 16/1983). Pírötum tókst að afnema þetta fáránlega bann sumarið 2015 og núna má loksins löglega gera létt grín að trúarbrögðum á Íslandi.

En vegna þess að bann við guðlasti hefur alltaf verið skýrasta röksemdafærslan fyrir því að hér ríki ekki raunverulegt tjáningarfrelsi, þá gat verið freistandi að leyfa banninu að standa, til að létta ekki á þrýstingnum á umbætur í tjáningarfrelsismálum: Að það myndi minnka þrýstinginn á meiri umbætur að samþykkja smávægilegar umbætur sem ekki næðu langtíma markmiðinu. Að skref í rétta átt myndi fyrirbyggja fleiri.

En þá hefði baráttan snúist upp í andhverfu sína, og Píratar hefðu orðið ein stærsta hindrunin til umbóta í tjáningarfrelsismálum. Ef við hefðum harðneitað að afnema bann við guðlasti ef ekki væri gengið alla leið og gjörvallur málaflokkurinn lagaður á einu bretti, þá hefðum við beinlínis staðið í vegi fyrir auknu tjáningarfrelsi. Í því felst mótsögn öfganna: Að frekar skuli taka versta kostinn en þann næstskásta, af ótta við að aðrir sjái ekki lengur tilganginn með baráttunni. Sá ótti er ekki bara órökréttur, heldur beinlínis skaðlegur baráttunni sjálfri.

Hin skilgreiningin á öfgum er einnig áhugaverð en kannski erfiðari að nota sem viðmið. Hún er sú að skoðun eða barátta sé komin út í öfgar þegar það er orðið erfitt að rægja hana með ýkjum. Það er stundum hægt að gera grín að hugmyndum með því að ýkja þær stórlega og felst grínið þá í absúrdismanum sem fylgir. En þegar grínið sést ekki vegna þess að absúrdisminn passar einfaldlega of vel við það sem gert er grín að, þá má gera ráð fyrir því að um öfgar sé að ræða. Þarna er þó engin skýr lína.

Jafnvel með svona skilgreiningar að vopni er erfitt að tilgreina með einhverjum hlutlausum hætti hvað séu öfgar og hvað ekki. En ég hygg að það sé best að maður leiti að þeim í sjálfum sér fyrst, áður en maður leitar að þeim í öðrum. Náttúran hefur nefnilega gefið okkur aðdáunarvert úthald til að dæma aðra, en hinsvegar litla sem enga hæfileika til sjálfsskoðunar. Þannig að dómur manns verður sjálfsagt fljótt öfgakenndur ef maður fjarlægir ekki bjálkann úr eigin auga fyrst. Og stundum þarf ekki nema flís til að hann sjáist ekki.

Posted in Uncategorized

Þjóðaratkvæðagreiðslur ráðamanna

Vegna fréttar: Sigmundur Davíð reiðubúinn í þjóðaratkvæðagreiðslu um verðtrygginguna

Krafan um beint lýðræði í formi þjóðaratkvæðagreiðslna er krafa um að efla aðhald almennings að ráðamönnum. Þjóðaratkvæðagreiðslur sem eru einungis haldnar að frumkvæði ráðamanna geta hinsvegar aldrei orðið að slíku aðhaldi, heldur fyrst og fremst að pólitísku vopni ráðamanna sjálfra til þess að búa til pólitískan þrýsting sjálfum sér til stuðnings.

Það er ekki aukaatriði, heldur lykilatriði, að frumkvæði að þjóðaratkvæðagreiðslum um mál á Alþingi komi frá þjóðinni en ekki ráðamönnum sjálfum. Ekki einn einasti einræðisherra er á móti þjóðaratkvæðagreiðslum svo lengi sem hann getur sjálfur ákveðið hvað fari í þjóðaratkvæðagreiðslu og hvenær.

Það er því ekki stigsmunur heldur eðlismunur á þjóðaratkvæðagreiðslum að frumkvæði þjóðar annarsvegar og að frumkvæði ráðamanna hinsvegar. Hið fyrra eru lýðræðisumbætur, hið síðara pólitískt vopn handa ráðamönnum. Lýðræðislegir ferlar eru ekki til þess að ráðamenn geti notað þá til að afla sér vinsælda heldur til þess að þjóðin sjálf geti ýmist tekið fyrir hendurnar á Alþingi eða knúið það til að fjalla um tiltekin mál.

Það er ennfremur mikilvægt að lýðræðislegir ferlar séu skýrir, formlegir, lögfestir og fyrirsjáanlegir. Þjóðin á að geta vitað fyrirfram hvaða leiðir hún hefur til að hafa áhrif á það hvaða mál fari í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það eru ekki lýðræðisumbætur að þjóðin fái góðfúslega að tjá skoðanir sínar formlega í opinberri skoðanakönnun þegar það hentar ráðamönnum um einstaka fullyrðingar eða spurningar sem stjórnmálamenn þurfa síðan að leggja pólitískt mat á eftirá. Það sem þarf er að lýðræðisferlarnir sjálfir, sem eru í grunninn tilgreindir í stjórnarskrá, setji ákvörðunina um þjóðaratkvæðagreiðslur í hendur fólksins sjálfs og að slíkar ákvarðanir séu ekki bara raunhæfar, heldur niðurstaðan einnig bindandi.

En þjóðaratkvæðagreiðslur eru ekki markmið í sjálfu sér, heldur tæki til að valdefla þjóðina gegn valdhöfum. Það eru ekki lýðræðisumbætur að ráðamenn leggi fram spurningar að eigin vali og að eigin frumkvæði í þjóðaratkvæðagreiðslu vegna þess að það valdeflir fyrst og fremst ráðamenn sjálfa. Það er til dæmis nákvæmlega ekki neitt sem kallar á hugmynd forsætisráðherra um þjóðaratkvæðagreiðslu um verðtrygginguna; nærri lagi væri að leggja tillöguna fram yfirhöfuð og svo gæti þjóðin kosið um hana ef hún sjálf kærði sig um það – en það á þá að vera að kröfu þjóðarinnar, ekki forsætisráðherra. (Svo er hitt að forsætisráðherra hefur forðast umræðu um verðtrygginguna á Alþingi eins og heitan eldinn og skiljanlega, en það er önnur saga.)

Það er ágætt að forsætisráðherra segist hlynntur því að þjóðin hafi meiri rétt til að kalla eftir þjóðaratkvæðagreiðslum, en það verður líka að segjast eins og er, að sá málflutningur minnir óneitanlega á málflutning hans í sambandi við Evrópusambands-viðræðurnar fyrir kosningar. Ég hef nefnilega aldrei heyrt stjórnmálamann segjast vera á móti þjóðaratkvæðagreiðslum, svo lengi sem þær annaðhvort eigi sér ekki stað eða skipti ekki máli.

Posted in Uncategorized