Creative Commons og höfundaréttur

Ég kynntist Creative Commons höfundaréttarleyfunum í gegnum FSFÍ, Félag um Stafrænt Frelsi á Íslandi, árið 2008. Þessi möguleiki á að dreifa list og endurblanda heillaði mig strax og varð ég fljótt virk meðal Creative Commons hóps FSFÍ.

Creative Commons (skst. CC) eru leyfi sem byggja á núverandi höfundaréttarlögum en veita höfundi meiri sveigjanleika og fleiri möguleika til að dreifa efni sínu. CC leyfin henta sérstaklega stafrænu efni, en þó ekki eingöngu. En hvað er Creative Commons? Eftirfarandi skýring er tekin af creativecommons.is:

Creative Commons er alþjóðlegt verkefni sem miðar að því að gera okkur öllum auðveldara að skapa menningarlegar afurðir og njóta menningar okkar á stafrænu formi.
Creative Commons er safn af leyfisskilmálum sem höfundar geta sett á hugverkin sín og með því leyfa öðrum að nota verkin svo framarlega sem skilmálarnir eru virtir. Þeir sem vilja njóta hugverkanna geta þá með einföldum og myndrænum hætti séð hvernig má nota verkin.
Markmið skilmálanna er að auka notkun, sköpun og upplifun af hugverkum með því að skapa endurnýtanlegt og endurnjótanlegt hugverkasafn.

Creative Commons hefur, með framtaki sínu á seinustu 10 árum, sýnt fram á góða reynslu á notkun leyfanna, vilja listamanna og almennings fyrir frjálsari dreifingu og hafa þar með rutt veginn fyrir breyttum höfundarréttarlögum. Píratar vilja m.a. leyfa frjálsa deilingu á efni sem er ekki í fjárhagsskyni, stytta lengd höfundaréttar niður í 20 ár, hafa betri skilgreiningu á sanngjarni notkun og að efni á vegum ríksins falli ekki undir höfundarrétt. Píratar leggja ekki bara áherslu á þessa endurskoðun vegna þess að núverandi höfundaréttarlög geta leitt til takmarkana á frelsi fólks, heldur einnig af því að það hefur sýnt sig að listamenn sem nýta sér möguleika internetsins og jafnvel dreifa efni endurgjaldslaust er að ganga betur en þeim sem halda enn í gömlu viðskiptamódelin.

Við í Creative Commons hópnum á Íslandi höfum safnað saman íslenskum dæmum þar sem CC leyfin eru notuð. Hér er eitt viðtal sem ég tók við Birte Harksen, en fleiri íslenskar sögur má finna á creativecommons.is:

Frjálsar upplýsingar um tónlistarstarf fyrir leikskólabörn

Vefsíðan og hugmyndabankinn http://bornogtonlist.net varð til upp úr þróunarverkefninu “Breitt og fjölbreytt tónlistarstarf í leikskólum” sem Birte Harksen fékk styrk til frá Þróunarsjóði leikskóla árið 2007-8 og aftur 2008-9. Verkefnið gekk út á að finna leiðir til að auka fjölbreytni í tónlistarstarfi í leikskólum og fella það betur inn í hið almenna starf. Auk þess var markmiðið að miðla upplýsingum og hugmyndum varðandi þetta til leikskólakennara og annarra sem starfa með börnum. Á vefsíðunni má m.a. finna upplýsingar um hljóðfæri, leiki, dansa, sögur og tónlist, allt sérstaklega gert fyrir leikskólabörn.

Eftir að þróunarverkefninu var lokið varð ljóst að þessi vefsíða gæti orðið öðrum leikskólakennurum að góðu gagni til að finna hugmyndir að kraftmiklu og skapandi tónlistarstarfi. Markmiðið var að aðrir legðu til efni á síðuna, og reyndar hafa nokkrir gert það, en mikill meirihluti efnisins er útbúinn af sjálfri Birte, með dyggri aðstoð eiginmanns hennar, Baldurs Kristinssonar. Baldur sér um tæknihliðina á vefsíðunni og einstaka sinnum að leiðrétta íslensku hinnar dönsku Birte.

Það var alltaf ætlunin að efnið á vefsíðunni væri ókeypis fyrir alla, en á sama tíma þurfti að passa að aðrir eignuðu sér ekki efnið á síðunni eða reyndu að græða á því. Baldur, sem notar Linux og er hrifinn af opnum hugbúnaði, átti hugmyndina af því að nota Creative Commons til að geta tiltekið skilmála án þess að takmarka aðra notkun.

“Það er gott að einhver hafi lagt í þá vinnu að búa til svona fyrirfram tilbúin notkunarleyfi sem maður getur nýtt sér,” segir Birte.”Allar framfarir byggjast á frjálsri upplýsingamiðlun, og það er gott að hafa notkunarleyfi sem styðja hana í staðinn fyrir að hindra hana”.

Velmegun án vaxtar

Hér er grein sem ég skrifaði eftir að hafa verið viðstödd ráðstefnuna Alternatives to growth sem var haldin á Þjóðminjasafninu haustið 2010. Þarna vaknaði áhugi minn á fjármála- og hagkerfinu og ég gerði mér grein fyrir mikilvægi sjálfbærni í þessum kerfum, ekki bara í umhverfinu. Hérna má lesa um nokkur áhersluatriði Pírata; sjálfbærni, hliðargjaldmiðla, mikilvægi upplýsingaöflunar og að beita vitsmunalegum ögrunum.

——

Dagana 13.-14. september var ég viðstödd ráðstefnuna Alternatives to growth sem fjallaði um þá staðreynd að hagkerfi Vesturlanda er ekki að virka, hvaða aðrar leiðir sé hægt að fara og hvernig gerlegt er að breyta hugsunarfari fólks til að það takist. Ráðstefnan var haldin af The Balaton Group að tilhlutan Kristínar Völu Ragnarsdóttir, sviðsforseta Verkfræði- og Náttúruvísindasviðs Háskóla Íslands og meðlim Balaton hópsins. Balaton hópurinn samanstendur af úrvalaliði rannsakenda og iðkenda fólks um kerfishugsun og sjálfbærni. Hann var stofnaður 1982 af Dennis og Donella Meadows, höfundum tímamótaritsins Limits to growth (1972) og heldur árlega formlega fundi með það að markmiði að auka meðvitund fólks um mikilvægi kerfishugsunar, langtíma viðhorfa og persónulegu framtaki hvers og eins.

Ég er mikill umhverfissinni og geri mér grein fyrir mikilvægi sjálfbærs hugsunarháttar í umgengni við náttúruna. Við eigum jú einungis eina plánetu og það er nokkuð ljóst að dæmið gengur ekki upp á endanum, að við á Vesturlöndum erum að nýta náttúruauðlindir eins og við ættum 3 – 4 plánetur. Ég hef hins vegar ekki gert mér áður grein fyrir mikilvægi þess að hafa sjálfbært hagkerfi, eða réttara sagt ekki gert mér grein fyrir hversu ósjálfbært kerfið sem við búum við er! Hagkerfið hvetur til sífelldrar neyslu, en hvað gerist þegar við höfum notað allar okkar náttúruauðlindir sem við erum löngu farin að sjá að gerist fyrr en síðar? Svo er það fjármálakerfið sem byggir á eilífum vexti, eyða meira og græða meira. En ef við íhugum tilvist peninga, þá verða þeir til útfrá lánum => skuldum. Skuldirnar eru auk þess ávallt meiri en peningamagnið. Gengur það til lengdar, að auka skuldir og auka peningastreymið í kjölfarið? Getum við endalaust eytt peningum frá framtíðinni?

Harald Sverdrup tók raunverulegt dæmi um hversu fráleitt kerfið er, sem við lifum við; fyrir nokkrum árum voru námueigendur farnir að selja innistæður fyrir gulli sem var ekki búið að grafa upp, alþjóðabankastofnanir seldu einnig innistæður út á þetta gull, bankar sem höfðu keypt þær framseldu peningana o.s.frv. Þetta hefur leitt til þess að í dag hefur verið selt 30. – 40.000 tonn af gulli sem virðast ekki vera til! Þetta kerfi virkar klárlega ekki.

En getum við haldið velmegun okkar án vaxtar? Þessu hefur Tim Jackson svarað í bók sinni Prosperity without growth sem má nálgast hér, sem var upphaflega skýrsla sem var gerð að tilhlutan breskra yfirvalda. Þar í landi er talið sjálfsagt að stjórnmálamenn hafi lesið þessa skýrslu – ætli íslenska ríkistjórnin hafi lesið hana? Jackson talar um að vöxtur sé ósjálfbært ástand – en aftur á móti er samdráttur mjög óstöðugt ástand. Þannig að vandamálið er að finna hinn sjálfbæra milliveg sem getur reynst erfitt. Jackson lýsti hugmyndafræðinni sem ríkir á Vesturlöndum í dag með þessari fleygu setningu: “We spend money we don’t have, on things we don’t need, to create impressions that won’t last, on people we don’t care about”.

En hvernig eigum við að breyta þessari hugmyndafræði? Erfitt getur reynst að breyta hugsunarfari fólks þar sem kerfið í kringum okkur hvetur til neysluhyggju. Ríkisstjórnir verða að leggja sitt af mörkum og passa sig á að festast ekki í þessu gallaða kerfi. En þar sem hagkerfið í dag byggist á vexti og samfélagið reiðir sig á stöðugt hagkerfi, virðist það oft vera auðveldasta lausnin að hvetja til vaxtar. Yfirvöld eru jú auðvitað að vinna til bóta fyrir samfélagið. Það sem við þurfum til að breyta hugmyndafræðinni eru pólitískar aðgerðir, vitsmunalegar ögranir og öflug grasrótarsamtök!

Vandamálið er auðvitað það, að enn sem komið er höfum við ekkert annað módel til að byggja hagkerfi okkar á. En það er samt margt hægt að gera. Ein uppástunga frá Bernard Lietaer er að taka einnig upp viðbótar gjaldmiðla til að viðhalda meiri stöðugleika í hagkerfinu. Þá erum við að tala um gjaldmiðil með samfélagslegum tilgang, t.d. að allir þyrftu að skila af sér vissri samfélagsþjónustu ár ári og borguðu í stað lægri skatta eða að heilbrigðiskerfið væri með sérgjaldmiðill þannig að fólk gæti unnið með eldri borgurum og fengi í staðinn inneign á læknisþjónustu. Þetta myndi leiða til meiri stöðugleika í fjármálakerfinu.

En fyrst og fremst verðum við að tileinka okkur kerfishugsun og gera okkur grein fyrir hvernig hlutirnir tengjast og virka á hvorn annan. Eins og Chris Martenson (mæli ég eindregið með að horfa á myndbandið hans,The Crash Course) kom að orði í sambandi við hagkerfið, þá höfum við E-in þrjú sem tengjast öll: Economy, Energy og Environment. Ekki er hægt að breyta einu af þessu án þess að hugsa til hinna. Sem dæmi um samspilið á milli þessara þátta, byggjast okkar lífshættir á samgöngum, og 95% samgangna ganga á olíu. Olía er náttúruauðlind sem við erum að ganga hratt á auk þess sem notkun á henni mengar og hefur slæm áhrif á loftslagið. Hvað er til ráða? Hvernig eigum við að bjarga umhverfinu og nota endurnýtanlega orku með hagkerfi sem byggist af stórum hluta á olíunotkun? Við getum ekki bara beðið eftir að tæknin leysi öll okkar orkuvandamál, tækni mun aldrei búa til orku úr engu – við höfum haft sólarorku í 40 ár en samt er hún bara nýtt í tiltölulega litlum mæli. Við getum heldur ekki reitt okkur á að yfirvöld “reddi málunum” né að fjölmiðlar sjái til þess að veita okkur allar þær upplýsingar sem við þurfum. Það sem þú getur gert er að verða meðvituð/aður, kynna þér þessi mál, viða að þér upplýsingum um hvernig hagkerfið okkar virkar og hverjar afleiðingar lífshátta okkar eru.

Það getur enginn einn “bjargað heiminum” en það er auðvelt að breyta sínum eigin lífsháttum og dreifa vitneskjunni. Við getum saman beitt þrýstingi á yfirvöld og fjölmiðla til að bregðast við og skapað okkur betri, ánægjulegri framtíð!